Krzyżanowski Anatol

PASIERBY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA

CZĘŚĆ I

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

>CZĘŚĆ II

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

PASIERBY

Anatol Krzyżanowski

PRZEDMOWA

Czasy dla rolników są złe, nietylko u nas, ale i wszędzie. Prócz tego, życie obywatela wiejskiego i jego rodziny jest poniekąd kołem błędnem, z którego często niema innego wyjścia jak przez ruinę.

Rzecz to prosta. Jeśli obywatel wiejski ma sześcioro dzieci, dzieci owe, przywykłszy do pewnej stopy życia, pragną utrzymać ją i nadal, a tymczasem każde z nich ma tylko szóstą część ojcowskiego majątku. I oto już wrota otwarte na rozcież do katastrofy. Żyje się prawdzie na wsi oszczędnie i pilnuje się każdego grosza daleko troskliwiej, niż to sobie wyobrażają ludzie w miastach, niemniej jednak siła rzeczy prowadzi do upadku. Dodajmy do tego ogólne obdłużenie majątków, klęski elementarne, brak obrotowego kapitału, zmienność cen, często niedostateczną znajomość zawodu, wszelego rodzaju słabości ludzkie, czasem fantastyczną, opartą na złudzeniach gospodarkę, a ujrzymy jasno, że  każdego roku pewna ilość rodzin wiejskich musi wyjść z ziemi i znaleźć się na bruku.

Jest to konieczność nieunikniona, leżąca w naturze rzeczy, a przytem straszna. W mieście myślą o różnych kwestjach filantropijnych, ale dla rodzin wiejskich, rzuconych na bruk, niemasz żadnej obmyślanej opieki. Tymczasem los ich bywa niemal zawsze cięższy, niż każdy inny. Bankructwa wiejskie, o ile są nieubłagane, o tyle powolne i nie przychodzą nigdy tak szybko, jak miejskie. Poprzedzają je zwykle całe lata tak zwanych interesów, lataniny, pożyczek, przedłużanych terminów i wszelkiego rodzaju wykrętów, wśród których ojciec rodziny traci zdrowie i wykrzywia charakter, matka zaś, po wielu chwilach cichego bohaterstwa, staje się istotą zbolałą i niedołężną.

Obojgu pozostaje tylko myśl o śmierci i nieustanna ciężka troska o dzieci, przed któremi stoi otworem miasto i nędza. Synowie takich rodzin n bruku dadzą sobie jeszcze jakoś rady. Chodzą do szkół i uniwersytetów. Ci, którzy, dla braku środków lub zdolności, nie wykształcą się, pójdą do rzemiosła do kantorów, lub na ekonomów na wieś. Wielu zapewne upadnie, wielu wyjdzie na urwisów, wielu zginie moralnie i fizycznie. Ale będą i tacy, którzy wypłyną, jako kupcy, jako urzędnicy, jako dziennikarze jako mechanicy, lekarze, adwokaci. Ci będą tęgimi ludźmi, społecznie niezmiernie nawet pożądanymi. Przez nich to spotęguje się tak zwany stan trzeci. Ci zapełnią społeczną lukę, prywatnie zaś odbudują majątki i staną się opatrznością własnych rodzin. To się dzieje. Na to się co dzień patrzy i największy pesymista nie może temu zaprzeczyć. Dość byłoby przejrzyć osobiste, papiery wielu słynnych lekarzy tęgich adwokatów, a nawet i kupców, by znaleźć w nich nietylko herby, o które w tej chwili nie chodzi ale i jakąś Wolę, lub Wólkę, którą za życia ojca lub dziada "licho wzięło." W tak zwanej inteligencyi miejskiej jest najmniej połowa synów szlacheckich którzy zawodowe miejskie obowiązki spełniają nie gorzej od urodzonych mieszczan.

Ale chodzi również o córki i tu zaczyna się prawdziwa tragedja. Zwykle ostatni grosz na wsi oddaje się na wychowanie chłopców. Dziewcząt często niema za co kształcić, nie mówiąc o tem, że istnieje słuszne pod pewnym względem uprzedzenie przeciw pensjonatom dla panien. Z tych powodów, córki średnich właścicieli wiejskich otrzymują najpowszechniej tak zwane wychowanie domowe. Polega ono najczęściej na tem, że jakaś tania nauczycielka, Francuska lub Polka, uczy je trochę języków, trochę muzyki, a reszty dopełnia matka, która wkłada zarazem dziewczęta do gospodarstwa domowego. Czy to jest mało? Zależy, jak do jakiego życia. Książka ma daleko większy powab dla dziewcząt niż dla chłopców. Panienki wiejskie czytają dużo, jakkolwiek bezładnie i bez wyboru. Czytają nawet nieraz takie rzeczy, których nie powinny czytać, rzadko jednak psują się niemi. Jak pszczoła nie bierze z kwiatu trucizn, tylko pyły jej potrzebne, tak te natury zdrowe, a w wysokim stopniu idealne, wyciągają z książek pierwiastki tylko najlepsze. Psują się czytaniem książek bardziej mężatki. Dziewczyna wiejska wyrabia w sobie, przeważnie przez czytanie, tylko duszę delikatną, wrażliwą, pełną czci dla duchowego świata sztuki i wiedzy, pełną poczuć społecznych obowiązków, słowem taką, która nie pozwoli jej być tylko lalką, lub tylko kucharką i gospodynią, a pozwoli jej być dobrą żoną i matką, zdolną przekazać dzieciom szlachetniejsze strony ludzkiej natury.

Córka wiejskiego obywatela jest zatem dość rozwiniętą, dość wykształconą i dość uzdolnioną na to by po wyjściu za mąż spełnić wszystkie obowiązki nietylko prywatne, ale i społeczne. Ale gdy natomiast los rzuci rodzinę na bruk i gdy chodzi o zarobkowanie, o samodzielne zdobycie kawałka chleba, ta sama dziewczyna staje się bezradną i bezbronną. Wychowała się na "panienkę". Przyzwyczajenia ! rodzinne, położenie społeczne, miano obywatelskiej córki, które wlecze się za nią, jak kula u nogi, zamykają jej te wszystkie sposoby zarobkowania, których się może chwycić kobieta prosta i bez wychowania. Zamykają się przed nią te drogi nietylko dlatego, żeby nie chciała na nie wejść, ale i dlatego, że jąć się ich nie może, że nie jest do nich uzdolnioną, że jej na to otoczenie nie pozwoli, a wkońcu, że jej nawet nie przyjmą. Przy pracy igłą zamiera się z głodu. Na nauczycielki mniejszy jest u nas popyt niż podąż, a przytem poszukuje się osób z wykształceniem systematycznem, nie zaś dorywczem; bony do dzieci sprowadzą się z zagranicy. Więc co? Należy się zawsze do pewnej sfery, bez możności utrzymania się w niej. Obywatel wiejski, który stracił majątek, jest zawsze ex-obywatelem. Córka jego nie pójdzie nietylko dla jakichś szlacheckich much, ale dlatego, że naprawdę nie może, bo jej wychowanie, jej potrzeby umysłowe, jej duchowa natura takiego życia wprost nie znoszą. Więc gdy się nie trafi mąż, gdy się niema brata, który zostawszy lekarzem, adwokatem lub inżynierem, wyciąga za uszy rodzinę z nędzy, to pozostaje rzeczywiście tylko nędza.

A jaka szkoda takich »pasierbic fortuny!« szkoda nietylko ze względu na ich niedolę, ale i społeczna. Bo trzeba wiedzieć, że te wiejskie dziewczęta, to w znacznej większości i najlepszy materyał, i najszlachetniejszy gatunek kobiet, jaki się w społeczeństwie naszem znajduje. Tam istotnie rzadko trafiają się dusze modniarek, rzadko lalki, rzadko manekiny. Składa się a to wszystko: i wieś, i zdrowa młodość, i tradycja rodzinna, przekazana przez białowłose babki i matki. To są natury najczęściej do szpiku kości poczciwe, przywiązane do rodziny, delikatne, świeże jak polne kwiaty, pełne aspiracyj, ciche, cierpliwe, zdolne do poświęceń i odważne. Odważnie też idą na bruk, łudząc się, że zapracują na siebie i rodziców. Później dopiero dochodzą do przekonania, że gotowe są do pracy każdej, dlatego że nie są przygotowane do żadnej i że wskutek tego każda je odpycha, gdy wyciągną ku niej swe delikatne ręce. A wówczas ile bólu, ile łez, gorzkiego wstydu, zawodów, rozczarowań, rozdartych serc i poszarpanych złudzeń! Artyści, w poszukiwaniu wzruszających scen, mogą tu ich znaleźć, ile chcą, pisarze, poszukujący tematów z tendencją, mają gotowe pole. Bo, istotnie, jest to sprawa, którą należy podnieść, jest to niedola, którą warto odczuć, są to ofiary, których jest dużo — i dusze, których naprawdę szkoda.

Brano też nieraz tę niedolę i przerabiano ją na literaturę.

Szlachcic, który traci majątek i osiada na bruku, nie jest literacką nowością. Niedawno, Sygietyński, który jest utalentowanym człowiekiem, ale okrutnym pesymistą, napisał powieść:» Wysadzony z siodła.« Jest to historja obywatela, który wysadzony z majątku, znajduje się wraz z córką na bruku. Oboje spadają coraz niżej po szczeblach drabiny moralnej, aż wkońcu, ona zostaje gamratką, on zaś korzysta z jej zarobków.

Mogło się zdarzyć i tak. Nędza i bruk rozkładają często charakter ludzki do ostatka. Ale nieraz i nieporównanie częściej, losy takich »wysadzonych z siodła« bywają mniej błotniste, a jeszcze tragiczniejsze. I takie właśnie przedstawia powieść Anatola, do której te kilka kartek ma służyć za przedmowę. »Pasierby« to ludzie ze wsi, z którymi los obszedł się po macoszemu. Zamożny z rodu obywatel traci majątek. Traci go przez zbytnią gotowość do usług sąsiedzkich i z powodu zbyt natężonej gospodarki. Jest to człowiek inteligentny, ale nie jest roztropny: głowa niezrównoważona i fantastyczna. Liczy on na swe pomysły i za dużo wkłada w ziemię, aż wreszcie doprowadza majątek i rodzinę do ruiny. Wówczas matka z córkę przenoszą się do miasta, ojciec zaś, chcąc im zapewnić los, ubezpiecza się na życie, a następnie odbiera je sobie, pozorując ten czyn tak, by śmierć wydała się wypadkową.

Lecz nim Towarzystwo wypłaciło cenę krwi, pod dach matki i córki zajrzała nędza. Obie poczęły wyprzedawać i zastawiać ostatnie kosztowne drobiazgi, przechodząc przez wszystkie męki i upokorzenia, przez jakie kobiety przechodzą zwykle w podobnem położeniu. Wkońcu, na domiar nieszczęścia, córka z listu ojca, pisanego przed śmiercią, dowiaduje się, że śmierć ta nie była wypadkową i jako uczciwa dziewczyna, odsyła list dyrektorowi. Poprzednio jeszcze wróciła słowo narzeczonemu, nie chcąc być w jego życiu kulą u nogi. Nie było przytem takich cierpień, przez któreby nie przeszła, nie było ofiar i bohaterstw, którychby nie spełniła. Lecz wreszcie siły ludzkie mają swe granice i ta wątła istota, ta natura, utkana tylko promieni, nie może wytrzymać naporu niedoli. Ów list ojca i wiadomość, że musiałaby żyć za cenę jego podejścia i cenę krwi, były dla niej ciosem ostatnim. Powieść, idąca dotąd zwykłą koleją opowiadań

O uczuciach i nieszczęściach ludzkich, urasta niespodzianie w okrutny dramat, w którym obłąkana Ofelja deklamuje cichym, monotonnym głosem żałobne wiersze, kończąc je jękiem i łkaniem. Jest dziś rzeczą dość rzadką, by autor miał odwagę tak zakończyć książkę. Ludzie cofają się przed przewidywanym zarzutem melodramatyczności. Anatol nie uląkł się i ta właśnie odwaga podniosła powieść. Ma ona wprawdzie strony słabsze. Ów bohater opowiadania, młody Zygmunt, jest figurą niedołężną. Ten strzelec, który chodzi na wiosnę ze strzelbą po lesie i mierząc w dzięcioła, trafia w psa, jest zarazem pudłem autora.

Ten deklamator, który pannie, spotkanej po raz: pierwszy w życiu, mówi o boginiach, spacerujących po lesie, będzie miał zawsze wysoki frazes, a lichy czyn. Ona się go wyrzeka, nie chcąc mu być kulą u nogi — i przed nią — zato czołem! Ale on wówczas nie powie jej: »Musisz być moją, boś przyrzekła, musisz, boś jest mojem życiem, musisz, bo każdy kawałek chleba, którym się z tobą nie podzielę, będzie mi trucizną, musisz, bo tak chcę i biorę cię jak moją duszę i moją własność. « Sercu, energji, miłości i rozkazowi, który z nich płynie, zakochana kobieta oprzeć się nie może. Ale on nie zdobył się ni na energję, ni na rozkaz. Trochę protestował, trochę przeciwdziałał, a potem wolał rzucić się na piersi swego opiekuna - stryja i beczyć mu w kamizelkę. Beczał także, gdy mrok ogarnął umysł jego dawnej narzeczonej; a nakoniec- ożenił się z inną. Niedołęgów jest niemało na świecie, prawda! Ale nie widzę pewodu, by literatura miała ich pasować na rycerzy. To jest błąd. A oprócz tego są w tej powieści i inne. Piszący, szczególniej zaś piszące kobiety, często nie pamiętają, że stylu nie powinno być więcej, niż go potrzeba. W »Pasierbach«, zwłaszcza w początku, jest go za dużo i wogóle za dużo słów, za dużo ozdób, za dużo określeń. Lecz właśnie ten ogrom nieszczęścia, który spada na bezbronne głowy, sprawia, że powieść przerasta zwykłą pospolitą miarę. Widok niedoli niezasłużonej, a olbrzymiej, będzie zawsze wzruszał ludzkie dusze. To wzruszenie autor daje. Czytelnik nie spodziewał się, żeby dramat stał się tak rozdzierający i Owo zdumienie, ów niespodziany ucisk duchowy, pod którym kończy się tę książkę, stanowi jej wartość literacką. Słowa i obrazy, które potrafią wzruszyć, są zawsze utworami rzetelnego talentu, trudno zaś bez ściśnięcia serca czytać, jak ta nieszczęsna dziewczyna deklamuje w obłędzie przy trumnie matki smutne jak łzy i, mówiąc nawiasem, śliczne wiersze współczesnego poety. Wszystko jedno, czy jest w tem ton melodramatyczny, czy go niema, bo czytelnikowi także wszystko jedno, jak się co nazywa, jeśli go to wstrząsa. Kto to potrafi, to już dobrze! Zresztą dramat porywa wkońcu i samego autora, który na ostatnich stronnicach staje się prostszym i zapomina o stylu dla rzeczy samej.

Tyle można powiedzieć o literackiej stronie powieści. Ale prócz tego jest w niej kwestja. Ach! istnieją u nas rozmaite zakłady, istnieją rozmaite pomoce: dla nauczycielek, szwaczek, paralityczek, położnic, niema natomiast żadnej zorganizowanej pomocy dla dzieci wiejskich bankrutów, dla »pasierbic fortuny«, dla tych istot, po większej części czystych i prawych, które są kością z kości i krwią z krwi swojskiego żywiołu, a które na bruku miejskim próżno wyciągają ręce do pracy.

Autor daje jednak i radę. Chce on, by wieśniacy dawali swym córkom prócz wychowania, jeszcze i wykształcenie zawodowe. Chmielarki, ogrodniczki, zawodowe mleczarki, pasieczniczki, znalazłyby, wedle Anatola, zawsze kawałek chleba i nie potrzebowałyby iść na bruk, na którym łamią się ciała i dusze.

Kwestja warta zastanowienia — i książka warta czytania.

Henryk Sienkiewicz.

CZĘŚĆ I

I.

Na niebie zielonawo-błękitnem, przejrzystem, jak toń niezgłębiona, pierwsze jaśniejsze zapalały się blaski. Dzień, zmartwychwstający z wczorajszego uśpienia, budził się do życia z rozkosznym uśmiechem pogody. Szare też cienie nocy ustępowały kornie przed różowopalcą jutrzenką, która, ukazawszy się tam, gdzie dotąd blada świeciła zorza, stroiła świat cały w coraz żywsze i coraz bogatsze barwy. Płaszcz jej, najpierw z gazy różowej, a dalej ze złota i purpury tkany, otuliwszy połowę nieboskłonu, odzwierciedlał się blaskiem świetlanym w kroplach rosy, zapalając zaś wśród nich diamentowe iskry, zdawał się poić bogactwem tem spragnione usta traw, drzew i kwiatów które nektar ów ożywczy chciwie spijały. W blaskach nieba i w brylantowem świetle rosy, w purpurze, poprzedzającej złote promienie słońca, w tem przejrzystem a tak czystem powietrzu, iż wszystko nabierało w niem ostrzejszych konturów, ziemia, zmęczona jeszcze wczoraj pracowitem swem życiem, dziś strojna w cechy młodzieńczego uroku, zdawała się zaróżowioną oblubienicą, stającą z uśmiechem wiary i nadziei wobec zagadki przyszłości, wobec obietnic szczęścia, jakie jej los gotuje. Od jaśniejącej też czarem młodości i ułudy bił porywający urok i wszechpotężny urok wiecznego życia i zmartwychwstania, tchnienie niespożyte natury, która, zrzuciwszy kajdany martwoty zimowej, w upojeniu, kwieciem okrywała swe czoło.

Blask jutrzenki, potężniejąc tymczasem, ogarniał łuną różową wierzchołki drzew, las, szarzejący na widnoskłonie, i błękitną taflę uśpionego jeziora. Przesuwając się szybko, rzuciwszy aureolę na szczyty a postrach na ciemności, zalegające poniżej, rozkoszny paź boga słońca pocałunkiem swym budził wszystko z uśpienia.

W szuwarach u brzegu wody mewy i kaczki dzikie, kurki, czaple i cała rzesza drobniejszego, wodnego ptactwa poruszyła się na gniazdach. W konarach drzew zaświegotały hałaśliwe wróble, tłumiąc hejnał podniosły, jakim słowik brzask zorzy powitał. Hejnał ten jednak wzniósł się wyżej i zapanował dokoła tam, gdzie klomby, starannie utrzymane, otaczały dwór wykwintny, niewielki, lecz piętrowy, a czystością błyszczący.

Przejrzyste powietrze poranku uwydatniło doskonale zarysy tej eleganckiej, niedawno snać zbudowanej siedziby; blask zaś wstającej jutrzenki, skąpawszy ją w promieniach swych, odbijał się w dachu cynkowym i dużych kryształowych szybach pałacyku. Równocześnie, wśród ciszy panującej dokoła, zgrzytnął lekko klucz i z za uchylonych drzwi frontowych wysunęła się wysmukła postać niewieścia. Zamknąwszy starannie za sobą podwoje, stanęła na progu ganku, a olśniona przepychem budzącej się przyrody, zachwycona grą barw na obłokach, zdawała się czaru chwili tej pełną używać piersią.

Wewnątrz domu wszystko jeszcze spało. Cisza też głęboka, uroczysta, cisza rozmodlonej natury otaczała ją zewsząd, a hejnał słowiczy jedyną tu był oznaką życia. Kobieta, w hymn ten zasłuchana, podniosła głowę, śledząc z zachwytem purpurowe, coraz ognistsze a złotem obramowane smugi na obłokach. Złoto owo nabierało w oczach jej barwy gorętszej, aż słoneczna źrenica dnia błysnęła równocześnie pierwszym promieniem, który nieznajomą przeczystem oblał światłem.

Uwydatniona w blasku jego postać dziewczęcia niezwykłym zajaśniała urokiem. Młodziutka była, a| powab młodości tej porywającym bił od niej czarem. Otulona w jasną bluzę błękitną, spływającą jak grecka szata w prostych fałdach ku ziemi, z wpół sennem rozmarzeniem w przepysznych źrenicach, z podniesioną lekko główką, z której długie, ciemne spływały sploty, z barwnym karminem ust, ożywcze pijących powietrze, i gibkiemi zarysami kibici, w tym blasku magicznym powstającego słońca, zdawała się istnym posągiem młodocianej poezji lub zachwycenia. — Ale posąg ten krwią tętnił i życiem, życiem tak potężnem, tak świeżem, iż zdawało się, promieniując dokoła, otaczać ją porywającą aureolą ułudy i powabu, prostoty i piękna. Gorący pocałunek słońca zbudził ją wreszcie z bezwiednego rozmarzenia. Wyprostowała się, a oczy jej głębokie, w szafirze nieba dotąd utkwione, zwróciły się z kolei na wielkiego doga, który podniósłszy się z przed progu, z chwilą wejścia pani, stał przy niej, zadowolony, iż rączkę bezwiednie o kark jego oparła Źrenice jej spotkały się ze wzrokiem psa, mądrym i poważnym, w niemem oczekiwaniu ku niej wzniesionym. Pochyliła się i pogłaskała go pieszczotliwie.

— Lord czekał tu na panią — mówiła zcicha. — Dobrze, piesku, dobrze; pójdziemy razem użyć ciszy i swobody.

Ujęła suknię jedną rączką, a nie zdejmując drugiej z głowy doga, leciuchno, na palcach, zeszła ze schodów werandy. Przesunąwszy się pocichu pod oknami i minąwszy klomb główny, zatrzymała się dopiero, obrzucając serdecznem wejrzeniem rodzinne swoje gniazdo.

— Jak tu ładnie — szepnęła. — Jak tu mogło być dobrze...

Westchnęła i odwróciła się szybko.

— Nie, nie będę myślała o tem. Chcę się orzeźwić spokojem, upoić samotnością. To nektar, który wzmacnia najsilniej.

I powietrzem ożywczem zarumieniona, ze źrenicami, błyszczącemi zachwytem a pijącemi czar budzącej się przyrody, szła szybko, bez względu na rosę i powiew od jeziora idący.

Przebiegłszy brzegiem łąkę, zdala w złudny obłok wody spowitą, a zblizka jaśniejącą żółtemi jaskrami, różowym tysiącznikiem i białym mrzygłodem, zanurzyła się śmiało w łan zboża, wąską ścieżką przecięty. Szmaragdowe kłosy pszenicy kwiatem, jak srebrnym pyłkiem, zlekka przesypane, z drugiej strony zaś, bledsze od nich, szarawe łodygi żyta, rosą zwilżone, chyliły się ku sobie w szepcie cichym. Kobieta szła wśród nich jak królowa tego świata przyrody, miłosnym obejmując go wzrokiem. A w spojrzeniu jej i w całej wysmukłej postaci, pierwszemi blaskami słońca oblanej, znać było, że nie mierzy ona pól tych okiem znawcy, że nie bogactwo ich, nie wartość realna, lecz poezja, głęboko odczuta, rozpromienia piękne jej lica tym wyrazem rozradowania i ukojenia, tą zadumą marzącą, która odrazu część duszy jej malowała.

Zatrzymywała się, wsłuchana w odgłosy budzącej się przyrody, dla innych banalne i niezrozumiałe może. Dla niej jednak poryk pędzonego w oddałi bydła, nawoływania przepiórki i brzęk świerszcza, ukrytego przy miedzy, jednoczyły się wraz z szumem i zboża i powiewem wiatru w koncert, pełen podniosłej prostoty. Upajające wreszcie poczucie siły i młodości, swobody i ciszy krew jej żywiej poruszyło w żyłach. Poczuła potrzebę ruchu, potrzebę ujawnienia przejmujących ją wrażeń i okazania ich w jakimś wybuchu radosnym. Korzystając też z żywszego skoku doga, pobiegła z nim na wyścigi, jak dziecko wypuszczone na wolność. Trwało to jednak chwilę tylko. Zarumieniona, zatrzymała się niebawem, a tuląc ciemną swą główkę do lśniącej szyi zwierzęcia, mówiła pieszczotliwie:

— Dobry Lord, kochany Lord! Bez Lorda pani bałaby się chodzić tak sama.

W tej chwili weszli na skraj lasu, którego głębia nęciła tajemnym urokiem, pełnym jakichś szeptów niepochwytnych i niezrozumiałych. Dziewczę, świadome snać drogi, szło śmiało, skąpane w fantastycznych, przez konary padających promieniach słońca, spowite ruchliwym, przez gałęzie rzucanym cieniem, otoczone całym wspaniałym a potężnym czarem, jaki głusza leśna w godzinie tej posiada.

Był to snać cel jej wycieczki. Doszedłszy bowiem do niedużej polanki, wśród której stał klon wyniosły, osunęła się na pień ścięty u jego podnóża. Opuszczając zaś na drobne nóżki bluzę błękitną, starannie od rosy chronioną, oparła się o konar drzewa i obie rączki nad głowę zarzuciła.

W pozie tej, bezwiednie wdzięcznej i malowniczej, zdawała się eteryczną nimfą leśną, stałą a bajeczną dziedzin tych mieszkanką. Pierś jej wszakże falującą czysto ziemskie podniosło westchnienie.

— Ach, jak tu rozkosznie, jak pięknie! — wyszeptała. — Gdy się ma takie królestwo, warto żyć, warto.

Nagle huk głuchy, przeciągły, a równocześnie prawie żałosny skowyt psa echem przeraźliwem słowa jej przecięły.

Zerwała się z przestrachem i wyprostowana oczy w gąszcz utkwiła. To wycie bolesne nie było jej obce; to głos Lorda, towarzysza jej i opiekuna.

Nie omyliła się. Z rozchylonych gwałtownie krzaków leszczyny, z gąszczu, ciągnącego sie po lewej stronie, wypadł w tej chwili dog jej ulubiony i z głośnem wyciem, w ślepym pędzie ku niej się rzucił. Po lśniącej jego sierci, tuż nad okiem, a wzdłuż uszu, krew się toczyła. Zwierzę postrzelone było widocznie.

Na widok ten dziewczę, współczuciem przejęte, skoczyło i uklęknąwszy, objęło ramieniem ochronnem głowę doga, do własnej tuląc ją piersi.

Złączeni tak razem na tle ciemnej zieleni, przepyszny stanowili obrazek. Ten pies olbrzymi, pręgowaną skórę tygrysa przypominający, i dziewczę, delikatne, wysmukłe, tulące go ku sobie, tworzyli grupę porywającą wyrazem wdzięku i siły. Podniesione ramiona i przechylenie całej postaci uwydatniały młodzieńcze zarysy jej kibici. Ciemne warkocze spływały wzdłuż szaty błękitnej, ku ziemi prawie, w szafirowych, marzących źrenicach odzwierciedlał się świat cały tkliwości i niepokoju.

Nie było wątpliwości, pies miał ucho przestrzelone. Na nowy, żałosny jego skowyt, krew w żyłach jej zagrała, a oburzenie rumieńcem wybiegło na lica. Kto śmiał to uczynić?

Zerwała się ruchem gwałtownym i wyprostowana powiodła okiem dokoła.

Przytrzymując ręką rozchyloną gąszcz leszczyny, w miejscu, z którego dog wybiegł, stał winowajca. Torba przez plecy przewieszona i strzelba dzierżona w dłoni wskazywały wyraźnie, że on występku się dopuścił. Oczy zaś, w grupie pokrzywdzonych utkwione, mówiły wyraźniej jeszcze, że nie współczucie dla psa, lecz zachwyt, przez kobietę wzbudzony, oniemiły go i do miejsca przykuły.

W niej, na widok tego zbyt jawnego, śmiałego uwielbienia, oburzenie zawrzało i strumieniem lawy gorącej na mózg uderzyło. "Wyprostowała się; pierś jej falowała gwałtownie, z roziskrzonych źrenic błyskawice dumy tryskały.

— Jak pan śmiałeś? — zawołała. — Jak śmiałeś uczynić coś podobnego?

— Czyż mogłem przeczuć, strzelając, że w lesie tym o wschodzie słońca już spacerują boginie?

Ta zdawkowa galanterja, ten ton banalnego komplimentu, żartobliwem pochyleniem głowy uwydatniony, rozgniewał ją silniej jeszcze i głęboko obraził zarazem. Nie przywykła, by ją traktowano w ten sposób, nie przywykła po gościńcach zbierać grzeczności. Czarne łuki brwi jej ściągnęły się, różowe, delikatne nozdrza zadrżały od hamowanego wzburzenia.

— Jestem u siebie! — rzuciła wyniośle — a nikt dotąd nie ośmielił się ubliżyć mi tutaj. Jakiem prawem nachodzisz pan to ustronie? Jakiem prawem wkradasz się w cudze granice?

Mężczyzna, tonem tym dotknięty, postąpił żywo naprzód. Stali teraz oko w oko, oboje dumnie wyprostowani, oboje piękni, dorodni, wdziękiem młodości tchnący. Postać jej wysmukła, błękitną szatą ku ziemi spływająca, uosobnieniem była wyniosłości i dumy. Ze źrenic szafirowych piorunna strzelała błyskawica; rysy delikatne, klasyczne, o prostym greckim nosku i przeczystym owalu, fala szkarłatu oblewała; karminowe usteczka rozkazujący cechował wyraz.

On, w obcisły, myśliwski strój przybrany, o postawie wytwornej, a rysach, jakby z szlachetnego kruszcu wyrzeźbionych, przedstawiał doskonały typ młodości i siły, wychowaniem i pochodzeniem długich pokoleń uszlachetnionej. Na wardze wydatnej, do uśmiechu wesołego skłonnej, ciemny wił się wąsik; w czarnem, ognistem oku obraza za słowa posłyszane i podziw dla tej kobiety, jak jutrzenka uroczej, walczyły naprzemian. Ostatnie uczucie zwyciężyło nareszcie:

— Jakiem prawem nachodzę to ustronie? — powtórzył mężczyzna. — Alboż Bóg nie nato dał wiosnę i wschód słońca, aby się promieniami jego wszyscy zachwycali?

Gorące jego spojrzenie mieszało ją, żałosne zawycie Lorda, który z bólu rzucił się w tej chwili ku nieznajomemu, przypomniało popełniony przez niego występek. Zawycie zdawało się wyrzutem, że zapomniała o pokrzywdzonym, a pod działaniem wyrzutu tego, pod działaniem dwóch jakichś sprzecznych uczuć, ona, tak spokojna i panująca zwykle nad sobą, podwójnym uniosła się gniewem.

— Nie sądzę, by wschód słońca upoważniał do nachodzenia cudzych pól, a strzelanie do cudzej zwierzyny i cudzych psów stanowiło rycerską zabawkę, godną szanującego się mężczyzny.

— "Cudzych, cudzych, cudzych!" — powtórzył w tej chwili głos gniewny i szorstki. — Nie należy tak słowem tem szafować. Niech panna Zaliwska raczy nie zapominać, że do owego lasu i owych Zaliwiec ja także pewne mam prawo.

Obejrzeli się żywo. W miejscu, gdzie z gąszczu wychylił się przedtem młody człowiek, stał teraz, w ślad snać za nim tą samą idący ścieżką, mężczyzna średniego wzrostu, barczysty, o szpakowatym wąsie i twarzy, na którą praca czy zgryzoty całą sieć zmarszczek rzuciły.

Dziewczę o krok w tył się cofnęło.

— Prawo do Zaliwiec? — podjęła, patrząc na niego ze zdumieniem.

— No, pewno. Pieniędzy przecież moich nie podaruję. Najlepiej zabrać komuś ostatnią jego krwawicę, a później panoszyć się jeszcze w pałacu i ludzi z góry traktować. Zresztą, pan Zaliwski zgodził się las ten za sumę naszą oddać mi; mam więc prawo chodzić po nim, kiedy mi się podoba.

— Stryju! — przerwał młody człowiek błagalnie. — Stryju! Jak możesz rzeczy podobne mówić kobiecie?

Staremu żal już było słów, w uniesieniu wypowiedzianych.

— Wiem — machnął ręką — że córka za winy rodziców nie odpowiada. Ale czemuż panna Szczęsna

Zaliwska, której ojciec zabrał mi wszystko, com posiadał, bryzga nam dumnie w oczy, że cudze nachodzimy grunta? Czy za tego marnego dzięcioła, do którego strzeliłeś niepotrzebnie? Nie będzie on tu miał w co kuć niezadługo...

Szczęsna, blada jak płótno, stała pod tym potokiem słów, które ostrze sztyletu w serce jej zatapiały, milcząca i upokorzona. Nie znała tego człowieka, lecz nie miała powodu wątpić, że mówi prawdę. Nie on jeden podobne rościł pretensje. W szafirowych jej źrenicach, wpierw rozmarzeniem i zachwytem, później gniewem błyszczących, zajaśniał w tej chwili wyraz, jak śmierć smutny i beznadziejny. Deptano dumę jej, zabierano kąt ten ukochany, uderzono naraz we wszystkie najdroższe jej uczucia. Miody człowiek, wzruszony zmianą w niej zaszłą, a dotknięty boleśnie zachowaniem stryja, dojrzawszy w tej chwili kroplę krwi, jaka z szyi tulącego się do niej ulubieńca spadała" na suknię Szczęsnej, poskoczył z żywą oznaką skruchy i pokory.

— Ależ on jest draśnięty! — zawołał. — Krew, najwyraźniej krew, a ja się tego nie domyślałem nawet.

I teraz on z kolei osunął się na kolana, tuż u stóp jej prawie, opatrując ręką wprawną a troskliwą głowę wspaniałego zwierzęcia.

— Lekkie skaleczenie w ucho; snać ziarnko śrutu, o sęk się odbiwszy, trafiło go przypadkiem. Mój Boże, nie wiedziałem nawet, jakiego się dopuściłem przewinienia. Czy pani może mi przebaczyć?

I, wciąż klęcząc, podniósł ku niej wzrok błagalny. A zarówno wyraz jego, jak odcień głosu, wskazywały wyraźnie, że nie za ulubieńca, nie za psa, lecz przepraszał ją za zranione uczucia, za przykrość, jakiej stał się bezwiednym dla niej powodem.

Szczęsna nie słyszała go nawet. Oczy jej smutne, w dół utkwione, śledziły myśl nieuchwytną, w głowie brzmiał ciągle frazes: "Najlepiej zabrać komuś ostatnią jego krwawicę, a później panoszyć się jeszcze w pałacu i ludzi z góry traktować. "

Czuł, że duma jej musiała straszny dostać policzek, a nie wiedział, jak ją od myśli tych oderwać, jak wrażenie złagodzić. Stała przed nim bledziutką, niby kwiat podcięty, skamieniała, niby posąg zwątpienia, a on nie mógł dla niej nic, nic zrobić.

Wtedy to młodzieniec postanowił na psa zwrócić całą jej uwagę.

— Pani pozwoli mi opatrzyć go? — zapytał.

I wyjmując z kieszeni chustkę, rozdarł ją szybko na dwoje.

— Warjat! — mruknął stary szlachcic, a machnąwszy ręką, zapuścił się napowrót w gęstwinę.

Zostali sami. Chrzęst dartego płótna zbudził dziewczę z bolesnej zadumy. Spuściła śliczne, poważne swe oczy, patrząc najpierw bezwiednie, później zaś z zajęciem, na dorodną postać młodzieńca, który klęcząc u stóp jej, z niewieścią nieledwie tkliwością, ocierał skrwawioną szyję i ucho doga. Czynił to tak delikatnie, jak gdyby to szło o dziecko lub istotę ukochaną, tak lekko, jak gdyby tu o nią, o Szczęsną, chodziło, jak gdyby ruchem tym mógł zagoić ranę, przez słowa okrutne sercu jej zadaną.

Wtem pies, którego uraził widać, warknął groźnie.

Głos ten oprzytomnił do reszty Szczęsną. Pochyliła się, głaszcząc białą ręką szyję doga i, chcąc podtrzymać ucho, na które nieznajomy nalewał parę kropli spirytusu z myśliwskiej manierki, przyklęknęła na murawie, po drugiej stronie Lorda.

Zbliżeni tak, iż ręce ich dotykały się nieledwie, mimowoli podnieśli ku sobie oczy; on, z bezwiednem współczuciem i niemą, korną prośbą o przebaczenie, ona, z nieświadomym siebie, wzruszającym wyrzutem. Nie zrobiła im nic złego, oni zaś tak straszną wyrządzili jej przykrość.

Pies szarpnął się w tej chwili boleśnie.

— Cicho, Lord, cicho wierny przyjacielu — zabrzmiał słodki głos dziewczęcia. — Pan nie zrobi ci krzywdy. Krzywdę — dodała ciszej — zwykli ludzie ludziom tylko wyrządzać.

Opatrunek był już skończony. Ona, zamyślona, klęczała ciągle; on, słowami jej dotknięty, pochylił się nagle i do ręki jej, na szyi doga wspartej, gorące przyłożył usta.

Cofnęła się żywo.

W pocałunku tym jednak, kornym i czci pełnym, było tyle prośby serdecznej, iż nie mógł jej obrazić.

— Racz pani zapomnieć o słowach stryja, racz je przebaczyć... Wierzaj, że był to wybuch gniewu, lecz nie drapieżne instynkty zaborczego wierzyciela.

Podnieśli się i stali po raz wtóry dzisiaj oko w oko, z odmiennemi już tylko uczuciami. Na blade lica Szczęsnej fala rumieńca zwolna powracała; w czarnych oczach mężczyzny, obok prośby, zaczął się znów przebijać wyraz podziwu i uwielbienia dla tej prześlicznej, czarem piękności jaśniejącej istoty.

— Czy wolno zapytać o nazwisko stryja pańskiego? — podjęła.

— Jakto? Pani go nie zna nawet? Tem więcej zawinił. Sądziłem, że stary pułkownik Dowburt nie obcy tu jest nikomu.

— Dowburt? Ach, tak, słyszałam o nim; ponieważ jednak w domu naszym nie bywa, nie spotkałam go dotąd.

— Pani pozwoli, że i swoje dodam nazwisko: Zygmunt Dowburt-Koniecki, synowiec tego zacnego w gruncie borsuka, któremu jednak dzisiejszego zachowania się nie przebaczę długo.

— Dlaczego? Stryj pański upominał się tylko o swoje prawa. Aby ich nie kwestjonować — dodała dumnie — nigdy tu już nie powrócę. Nigdy!

I, powiódłszy dokoła okiem suchem, błyszczącem, skinęła zimno głową, kierując się do odwrotu.

Zygmunt szybko zabiegł jej drogę.

— Nigdy! — mówił, gorącym obejmując ją wzrokiem — to wyraz zbyt smutny, abyśmy się z nim rozstać mieli. Czyż spotkanie dzisiejsze ma pozostać dla mnie wyrzutem tylko i wspomnieniem?

Zawahała się. Wielkie, szafirowe jej źrenice, ukryte w cieniu rzęs długich, podniosły się zwolna i spojrzały dokoła.

Świat był taki piękny, taki ponętny i w obietnice bogaty. Przepyszne słońce czerwcowe pełnym oblewało ich blaskiem, zachęcając do śmiechu, do wesela i życia. Ukojona obrazem tym, zwróciła wzrok na dorodną postać mężczyzny i głęboko, badawczo, w oczy mu spojrzała. Wyraz, jaki na dnie ich spostrzegła, musiał rozbroić ją do reszty; delikatne bowiem, śliczne jej rysy, zarumieniły się napowrót, a karminowe usta wyszeptały cichutko:

— Do widzenia.

* * *

II.

Przybiegłszy tu na skrzydłach nadziei i zapału, Szczęsna wracała jak odurzona. Skorpjon, troską nazwany, zapuściwszy żądło w jej serce, stał się odrazu kulą u nogi, kulą, która ciężarem swoim zamęt w myśli jej rzucała. Chciała dla zebrania ich zatrzymać się i odpocząć, a gnała ją naprzód obawa ponownego upokorzenia, lęk, aby jej kto nie rzucił szyderczo w oczy: " Niech panna Zaliwska raczy nie zapominać, że do tych Zaliwiec i ja także mam pewne prawo"; aby słowami: " Najlepiej zabrać komuś ostatnią jego krwawicę, a później panoszyć się jeszcze w pałacu i ludzi z góry traktować", nie rzucił jej nowej obelgi, nowego nie wymierzył policzka.

Ukrywszy się dopiero zdala od miejsca, które sceny tej było świadkiem, spróbowała uspokoić się nieco i prawdzie spojrzeć w oczy. Prawdzie? Tak. Lękała się niestety, że słowa te były prawdą i dlatego nie broniła się, gdy nieznajomy ów wołał butnie: "Czemuż panna Szczęsna Zaliwska, której ojciec zabrał mi wszystko, com posiadał, bryzga nam dumnie w oczy, że cudze nachodzimy grunty. " Nie broniła nawet tego ukochanego ojca, któremu przecież zarzut wyzysku, zarzut oszustwa nieledwie i podłości ciskano.

A jednak, ojciec jej ceniony był przez całą okolicę, lubiany powszechnie i na rękach noszony.

Jak dwie te rzeczy pogodzić? Jak połączyć otaczające go uznanie z nową czarną kreską, dodaną do rachunku, który trzeba będzie wkrótce z przeszłością uczynić?

Szczęsna nie rozumiała tego. Wiedziała tylko, że zraniono jej dumę, zdeptano ambicję, upokorzono miłość własną; pojmowała, iż w życie ich wkrada się jakiś rozdźwięk straszny, grożący pochłonięciem szczęścia i spokoju, niezależności i bytu całego. Zerwała się też, by jak ptaszę zranione schronić się do gniazda, by u skrzydeł nie matki, bo tej martwić nie chciała, lecz w opiece ojca, szukać ukojenia i ratunku. Miał wrócić dziś w nocy, zapyta go więc, co znaczyły ubliżające słowa nieznajomego, zapyta, czy naprawdę grozi im wyrzucenie z rodzinnego gniazda.

Gdy Szczęsna wracała z postanowieniem tem do domu, dwór w Zaliwcach wrzał już ruchem i życiem.

U podjazdu niecierpliwiły się konie, zaprzężone do bryczki i amerykana. Na obszernej werandzie widniał stół, do śniadania zastawiony, a zajęty przez kilku współbiesiadników, przyczem zdala było słychać gwarną ich rozmowę.

— Co to za goście? — zapytała chłopca kredensowego, omijając zdala werandę.

— To jaśnie pan przyjechał w nocy z dwoma panami i zaraz znów odjeżdża.

Uśmiechnęła się smutnie i pobiegła przebrać się naprędce. Przy stole dysputowano tymczasem zawzięcie, a sprzeczne rozkazy pana domu, który żądał naraz kawy i herbaty, wędlin i starki, krzyżowały się w powietrzu.

— Powiadacie panowie, że tnie niedobrze? Otóż wówię wam, że goli jak brzytwa. Cacko nie kosiarka! — wołał równocześnie p. Jan Zaliwski z zapałem. — Maszyna taka, to dobrodziejstwo, szczególniej tam" gdzie brak robocizny. Zresztą, pojedziemy ją zobaczyć.

— Pojedziemy! Pojedziemy! — zawtórowano.

— Przekonam panów, że ona będzie i zboże równo kładła. Ody tylko pierwsze dojrzeje, sproszę wszystkich łaskawych sąsiadów, których postęp rolnictwa zajmuje, i urządzimy próbę jeneralną. Zamierzam nawet sprowadzić dla porównania nową żniwiarkę.

— Znów nową, sąsiedzie! Masz już przecież: Ceres, Warszawiankę i pewno kilka innych.

— To nic. Należy wszystkie wypróbować. Widzicie panowie — mówił dźwięcznym swym głosem gospodarz domu — rolnictwo, to nasza potęga, podwalina naszego bytu! Anglja, bogata w morza i kopalnie, stoi handlem i przemysłem; my, mając ziemię tylko, w ziemi powinniśmy cel życia widzieć.

Pomimo ryzykownego porównania, piękna swada mówiącego chwytała za serce słuchaczy.

— Jesteśmy krajem nawskroś rolniczym — mówił Zaliwski z iskrą zapału w rozumnych, siwych oczach. — Nawskroś rolniczym, a jakżeż rolnictwo to stoi u nas? Zamiast stosować do niego ostatnie wyniki wiedzy, ostatnie zdobycze inżynierji i mechaniki, my oszczędzamy się na tym punkcie, gospodarując tak, jak to czynili nasi ojcowie. Musimy więc przepaść.

— Ależ panie Janie, że utrzymać ziemię głównym jest obowiązkiem, na to się zgodzisz. Bezowocne zaś próby i ryzykowne nakłady tysiące pochłaniają.

— A zwracają krocie — przerwał gospodarz — i dlatego właśnie obowiązek obywatelski nakazuje nam nie cofać się przed pewnemi ofiarami. Oszczędność w tym względzie, to złe zrozumienie własnego i ogólnego interesu.

— Wiele ten robi, kto musi — zaoponował siedzący obok mężczyzna. — Szczęśliwy jesteś, panie prezesie, że stać cię na...

— Mnie stać? — przerwał Zaliwski. — Broń Boże! Nie mam kapitałów i tonę w zobowiązaniach. Majątek jednak jest zato w takiej kulturze, iż kilka lat pomyślnych z górą straty wynagrodzi. I w tym roku bajeczne mam urodzaje.

— Nie może być!

— Bajeczne — powiadam. — Jeżeli zboża okwitną dobrze, fenomenalne zobaczycie zbiory. Ale będziemy zaraz przejeżdżać, to panowie sami osądzą.

Blada, delikatna kobieta, zajęta nalewaniem herbaty, poruszyła się niespokojnie.

— Czy na dłużej wyjeżdżasz, Janie? — zapytała.

— Wrócę za kilka dni, duszko. Tylko widzisz, mam radę familijną tych ubogich sierot po Leonie i mały sąd polubowny u sąsiada — tu wskazał na siedzącego obok.

— Przyjechałem zabrać przemocą małżonka pani — zabrzmiał rubaszny nieco głos jednego z gości. — Już to, gdzie spór, gdzie kwestja zawiła, tam, jak Boga kocham, nie wiem, cobyśmy bez pana prezesa zrobili.

— Szanowny pan Jan stanowi chlubę naszą i podporę — zapewnił z miodowym uśmiechem gość drugi.

— Bardzo wdzięczna panom jestem — odparła gospodyni domu. — Ponieważ jednak nie widziałam męża kilka dni, a i u nas nazbierało się sporo spraw różnych...

— Załatwię wszystko po powrocie — zapewnił Zaliwski; całując zaś żonę serdecznie w rękę, dodał: — Teraz, widzisz, mamy na głowie przedwyborcze zebrania, na których chciałbym zorganizować zjazdy i pogawędki rolnicze; pierwsze u nas, rzecz prosta. Nie kłopocz się jednak, moja Marciu, załatwię wszystko po powrocie. Tylko od panów wpadnę jeszcze do miasta, bo mi przyszedł świetny projekt do głowy. Jeżeli dostanę pieniędzy na wykonanie go, stawiam natychmiast budynki i zakładam fabrykę wełny drzewnej, Kapitalny, mówię ci, interes. Zamiast sprzedawać produkt surowy, sam go przerobię i tysiące na tem zyskam.

Przyzwyczajona snać do ciągłych projektów męża, pani Marta nie przejmowała się niemi zbytnio.

— Mój Janku — rzekła, podnosząc się — skoro wyjeżdżasz, chciałabym pomówić z tobą słów parę.

— Kiedyindziej, duszko, kiedyindziej — zapewnił z pośpiechem. — Dziś nie mam czasu. Józef! — zawołał — podaj jeszcze panu sędziemu szynkę i jaja — a zwracając się do żony, kończył: — Jeżeli ci chodzi o gospodarstwo, widziałem już i rozporządziłem wszystko. Wstałem o czwartej z rana, gdy ty spałaś w najlepsze, dosiadłem konia i marsz! Jak błyskawica byłem wszędzie, własnem okiem sprawdziłem rzecz każdą. Tu wymierzyłem sprawiedliwość, tam wydałem rozkazy i machina gospodarcza w ruch przeze mnie puszczona, znów własnym rozpędem dni kilka iść będzie.

— Jak Boga kocham, genjalny z ciebie człowiek, panie Janie! — wołał ten sam blondyn rubaszny a barczysty.

— No, co prawda — przyznał Zaliwski — dzielną mam pomoc z Dzięgielskiego. Sprężysty i tak sprytny, że słyszy, jak trawa rośnie. Kradnie bestja, to prawda, ale też dba w zamian, żeby i mnie krzywda się nie działa. Ody dziś wyjechałem o czwartej w pole, prócz mnie on jeden tylko był już na nogach. A, prawda, wiesz, Marciu — dodał, zwracając się do żony — Szczęsna wybrała się także podziwiać wschód słońca. Fenomenalna dziewczyna! Wyjechawszy, widziałem już tylko zdala jej sukienkę.

— Czemuż ojczulek nie zawołał na mnie? — zabrzmiał w tej chwili głos dźwięczny i świeży. — Takbym chętnie była pojechała z tobą! Nie widziałam cię dni kilka.

Pan Jan Zaliwski obrócił się żywo a radośnie. W siwych, rozumnych jego oczach, na widok córki, duma i zadowolenie błysnęły.

Szczęsna powitawszy wszystkich, stanęła obok ojca. On ręką otoczył jej kibić, a przyjrzawszy się najpierw bacznie uroczemu dziewczęciu, później pieszczotliwie przygarnął ją ku sobie, całując z rozrzewnieniem poważne, śliczne jej oczy o długich rzęsach i ciemnej dokoła obwódce. Były to te same oczy, co u Zaliwskiego, tylko u Szczęsnej z siwych w szafir się zmieniły, nabierając ognia młodości i blasku poezji zarazem.

— Blada jesteś, maleńka; cóż to, spacer nie posłużył ci dzisiaj?

Retor i sejmikowicz, wiecznie o cudzych radzący sprawach, zniknął w tej chwili wobec uczuć ojca. Zaliwski dłoń córki, w ręku trzymaną, podniósł i pocałował serdecznie.

— Fe, ojczulku! — zawołała z wyrzutem, tuląc policzek do głowy jego. — Nie godzi się psuć mnie. Cóż ci panowie o nas pomyślą?

— Pomyślą, iż równie pięknego obrazka nie widzieli dawno — zawołano z galanterją. — Córka jest żywym twoim obrazem, panie Janie.

W rzeczy samej, zbliżeni tak ku sobie, stanowili jeden typ, którego dziewczę było tylko młodszem i delikatniejszem odbiciem. Jan Zaliwski, liczący czterdzieści pięć lat zaledwo, pozostał jeszcze pięknym mężczyzną. Otwarte, jasne jego rysy cechował wyraz rozumu i powagi, w siwych oczach, pod czarną brwią się kryjących, błyskała siła woli, duma i wrażliwość. Usta tylko, pokryte bujnym wąsem, wskazywały zarysem swoim porywczość i uczuciowość wrodzoną mu, choć niezgodną może napozór z tą postacią imponującą, jakby ze spiżu wykutą. Uczuciowość ta jednak i miękkość serca objawiały się przedewszystkiem w stosunku z córką, która była istnem bożyszczem jego życia.

Korzystając z chwili, gdy jej całą swoją poświęcił uwagę, Szczęsna szepnęła z przymileniem:

— Mój ojczulku, podobno znów wyjeżdżasz, a ja takbym chciała pomówić z tobą.

— Co, i ty także? — zaśmiał się Zaliwski, w myśli zaś jego stanęło drugie bożyszcze życia: obowiązek obywatelski.

— Nie mogę, maleńka, nie mogę dzisiaj. Mam widzisz, radę familijną i sąd honorowy, a zaufanie ludzkie, to rzecz święta. Przytem projekt wielkiego przedsiębiorstwa, którem zamierzam zebrać posag dla mojej córy.

— Ojczulku, tylko chwilkę! — prosiła.

— No, chyba tutaj, przy herbacie, póki mama z panami rozmawia.

Zrezygnowana usiadła obok niego, a odbierając filiżankę z rąk służącego, mówiła:

— Powiedz mi, ojczulku, czy ty znasz pułkownika Dowburta?

— Starego borsuka? Znam. Skąd ci przyszedł na myśl?

— Wiążą cię z nim jakie interesa?

— Drobiazgi; niema o czem mówić. Jeżeli cię one trapią, to śpij, maleńka, spokojnie. Patrz, Tomasz podjeżdża, widać konie nie chcą mu stać dłużej.

I zadowolony, że może przerwać rozmowę o interesach, zerwał się szybko.

— Józef, podaj panom herbaty! — rozkazał, a zwróciwszy się do podchodzącego ku garikowi Dzięgielskiego, owej "sprytnej bestji", która słyszała jak trawa rośnie, a kradnąc potężnie dbała jednak, by i panu krzywda się nie działa, Zaliwski głosem zniżonym, lecz stanowczym, wydał kilka poleceń gospodarczych. Bystrość i fachowa znajomość rzeczy zdawały się walczyć w nich o lepsze.

Żona, bawiąca przez cały ten czas sąsiadów, nasłuchiwała jednak bacznie, chcąc widać znaleźć parę minut choćby na rozmowę z mężem, która musiała jej bardzo leżeć na sercu.

To też, gdy w chwili ogólnych pożegnań, zbliżył się do niej wreszcie, pani Marta szepnęła łagodnie:

— Pisał Władzio w sprawie swoich egzaminów. Jeżeli się nie przeniesie tetaz do filologicznego

gimnazjum, nie będzie mógł wstąpić później na uniwersytet. Chciałabym, abyś list przeczytał i zadecydował, co ma zrobić. Wszak tu o przyszłość jego chodzi. — Och, rozstrzygnij duszko sama. Wszystko co postanowisz, będzie dobrze, — odparł pospiesznie.

W chwilę później niknął już za bramą, wraz z sąsiadami.

Matka i córka spojrzały smutnie na siebie, pozostały znów same.

Samotność nie była im obcą; dziś jednak, dzięki sprawom nagromadzonym, podwójnem ciężyła brzemieniem. Pomimo tego, w obawie by skarga nie wyglądała na zarzut, czyniony postępowaniem męża i ojca, milczały obie. Szczęsna tylko przytuliła do ust drobne i szczupłe a spracowane ręce matki, złożywszy zaś pocałunek na bladem jej czole, wysunęła się coprędzej z werandy, nie czekając, aż inni domownicy przyjdą z kolei, spożyć śniadanie.

Ranek dzisiejszy, po którym obiecywała sobie tyle niewinnej uciechy i radości, najboleśniejsze zgotował jej wrażenia. Dotknięta w pojęciu niezależności i dumy, nie analizowała swych uczuć, lecz biegła tu, z ufnością dziecka, pewna, że jedno słowo ojca rozproszy tę zmowę, zniweczy zarzut, jakim ją wygnano z ukochanego zacisza. Wyraźne wszakże zakłopotanie Zaliwskiego i pospiech, mocą którego chciał pytań jej uniknąć, dostatecznie słowa starego Dowburta potwierdzały.

A więc i to jeszcze, więc i ta kreska czarna przybywała do rachunku, jaki trzeba będzie wkrótce z przeszłością uczynić...

Bo Szczęsna nie łudziła się wcale. Rok zaledwo po skończeniu nauk była w domu, lecz rok ten wielu ją rzeczy nauczył, rzucając lekki odcień smutku na charakter jej, pełen poświęcenia i zapału, marzycielski a poważny zarazem. Po ojcu wzięła żywość wyobraźni i dumę, po matce ciche poczucie obowiązku i egzaltowaną nieco wrażliwość; po obojgu zaś, smutna zdaje się, czekała ją spuścizna.

Bo że Zaliwce nie były tem, czem niegdyś, że kardynalna zaszła tu zmiana, to Szczęsna spostrzegła już od dawna. Na pozór, wszystko zachowało te same cechy zamożności, swobody i dostatku; baczne jednak oko widziało szczerby, które coraz trudniej było świetnemi pokryć pozorami. Ciągła nieobecność ojca i blade, choć spokojne oblicze matki, wiele Szczęsnej mówiły; zasłyszane zaś przypadkiem słowa i fakty kazały domyślać się, że interesa Zaiiwiec w smutnym znajdują się stanie.

O rzeczywistem położeniu nikt jej nie objaśniał, ona zaś pytać nie śmiała. Wiedziała z dawnych czasów, iż ojciec jej nie miał zwyczaju żony ani dzieci w sprawy majątkowe wtajemniczać; choć więc od chwili, gdy jako dorosła panna powróciła do domu, traktował ją z widocznem wyróżnieniem, nie śmiała natrętnemi pytaniami wdzierać się w jego zaufanie. Czekała, aż sam zechce w niej znaleźć powiernicę myśli swoich, pomoc w pracy i kłopotach. Tymczasem bawiła ją jeszcze nowość położenia, chwytało za serce postępowanie prezesa, który w zamian za uwielbienie, jakie w ciemnych jej oczach paliło się dla niego, dumny z piękności i inteligencji dziewczęcia, chlubił się niem na każdym kroku. Pan Jan Zaliwski, który nigdy nie zajmował się zbytnio swojemi dziećmi, znalazłszy się ojcem ślicznej i dorosłej córki, począł dopiero zlewać na nią głębię uczucia, w której obok miłości i dumy rodzicielskiej, mieścił się pierwiastek rycerskiego uwielbienia dla pięknej kobiety.

Rycerskość ta, w zachowaniu względem Szczęsnej żywo zaznaczana, a połączona z serdeczną tkliwością ojca, podbijała piękną dziewczynę, każąc jej bardziej jeszcze wielbić tego dorodnego, pełnego życia mężczyznę, który dlatego tylko gościem był w domu, że podziwiany i rozrywany przez wszystkich, rzadko dla własnej rodziny mógł znaleźć chwilę czasu.

Pan Jan Zaliwski bowiem posiadał talizman jednania sobie serc ludzkich. Wymowny, otwarty, szczery, z sercem na dłoni, kupował przyjaźń ogólną zarówno bystrą inteligencją i dzielną swadą, jak nadzwyczajnem wylaniem i wieczną do usług gotowością. Niezmordowany, do wypitki i do wybitki, jak to mówią, niewyczerpany w oddawaniu przysług, mocny pojęciem obywatelskich obowiązków, był on zanikającym typem dawnego sejmikowicza, demokratą o silnie zakorzenionych szlacheckich przesądach, politykiem, który, dysputując wiecznie o biegu spraw europejskich, zajmował się równocześnie żywo a czynnie interesami gminy, powiatu, Towarzystwa kredytowego i wszelkich innych instytucyj.

Obowiązki przyjmowane w nich, a połączone z radami familijnemi, kompromisami, sądami honorowemi i zebraniami ziemiańskiemi, które bez pana Jana Zaliwskiego obejść się nie mogły, zabierały mu cały czas, zmuszając bądź do goszczenia u siebie licznej drużyny, bądź do ciągłych wyjazdów i podróży.

Wobec tego, o zbytniem zajęciu się własnemi interesami mowy być nie mogło. Pan Jan był jednak przekonany, że one doskonale idą. Wierzył ślepo w spryt ulubionego ekonoma Dzięgielskiego, choć wiedział, że tenże kradnie jawnie, a przytem sam dzielnym był i postępowym gospodarzem. Ile razy więc znalazł dzień lub dwa czasu, ile razy goście, znużeni długą grą w karty, spali jeszcze, on zrywał się o świcie i, dosiadłszy konia, objeżdżał Zaliwce, zaprowadzając ład wszędzie. Gospodarstwo przytem było dumą jego i ambicją. Każdy więc grosz, urwany od posług obywatelskich, lub pożyczony na wysoki procent, kładł w maszyny, uprzęże i inwentarze, szczycąc się, że równie postępowych i kosztownych urządzeń nie było na wiele mil dokoła.

Że rządy takie, zamiast przynosić, pochłaniały dochody, o tem Szczęsna nic wiedzieć nie mogła. Nie pojmowała również, że pochłaniał je także Dzięgielski, składający sobie fundusz na kupienie własnego kawałka ziemi, ciągłe wyjazdy pana i goście w dom.

Wiedziała jednak w zamian, iż młodziutka, pełna marzeń i zapału, psuta przez wielbionego ogólnie ojca, a tkliwie kochana przez cichą, dystyngowaną matkę, ukończywszy niedawno dość kosztowną i błyskotliwą edukację, ze szczęściem i tęsknotą wracała do domu, przekonana, że zajmie tu stanowisko bogatej dziedziczki. W główce jej roiły się plany świetnej przyszłości, w sercu powstawała potrzeba czynu i wyegzaltowane przywiązanie do dawno niewidzianego rodzinnego gniazda.

Zaliwce bowiem pięknym były majątkiem. Położone w urodzajnej glebie i bardzo starannie niegdyś urządzone, stanowiły jedną z więcej cenionych posiadłości w okolicy. Sama rezydencja, nie mając pretensji do pozorów pańskiej siedziby, różniła się jednak od szablonu zwykłych dworów wiejskich. Zamiast spotykanego tak często długiego domu, o biało tynkowanych ścianach i zielonych werandach, wznosił się tu wśród klombów i zieleni, zalotny, piętrowy pałacyk, rodzaj szwajcarskiego chale'u, który przypominał poniekąd wille podmiejskie, lub wytworne siedziby letnie wzbogaconego kupiectwa i przemysłu.

Do pałacyku tego, drewnianego wprawdzie, lecz wykwintnego na pozór, zastosowane było całe otoczenie. Wewnętrzne urządzenie, służba, zaprzęgi, wszystko nie monumentalne lub zbyt kosztowne, lśniło jednak wytwornością i elegancją, wśród której wprawne oko tylko mogło dojrzeć szczerby ukryte.

Szczerby te jednak uderzyły i Szczęsną. Spostrzegła, iż dumna jej matka pracuje starannie nad naprawianiem ich, że czyni wszystko, co może, w celu uratowania pozorów zamożności. Trudno było nie zauważyć oddalenia części zbytkowej służby, nicowania sukien i przerabiania kapeluszy, trudno nie spostrzec staranności, z jaką kwiatami i drobiazgami zastępowano zepsute meble, lub skrzętności, z jaką pani Marta usuwała, pod nieobecność męża, każdą kosztowniejszą potrawę, każdy drobny choćby zbytek, który dla pana domu i jego gości chowano wyłącznie.

Ten rozdźwięk między pozorami a rzeczywistą istotą ich bytu rzucił pierwszy cień na młodziutkie życie Szczęsnej. Trzymane zresztą obie z matką zdala od interesów, nie przypuszczały, aby katastrofa jakakolwiek grozić im mogła, pryypisywały też owe szczerby i brak, dający się często uczuć w domu, chwilowemu tylko przesileniu, któremu mąż i ojciec zaradzi z pewnością.

* * *

III.

Smutne przeczucia Szczęsnej nie sprawdziły się. Zaliwski, powróciwszy po dniach kilku do domu, promieniał radością i zadowoleniem. Projekt jego powiódł się o tyle, iż znalazł kapitalistę, chętnego do założenie fabryki, eksplotacja zaś lasu miała — jak: sądził — uratować go na zawsze od wszelkich interesów i zobowiązań, oczyszczając stopniowo Zaliwce. Przywiózł więc zaraz z sobą majstrów i budowniczych" a ruch gorączkowy, ów żywioł, w którym żył najchętniej, zapanował dokoła.

Uzyskane pieniądze, pomnożone jeszcze zaliczkami, otrzymanemi na świetnie zapowiadające się urodzaje, przywróciły trochę swobody domowi. Służba, która już hardo podnosiła głowy, została zapłacona; jacyś, brudni żydzi, przejeżdżający coraz częściej do »jaśnie pana«, przestali go nachodzić. Pani Marta nawet otrzymała pewną sumkę na gospodarcze i tualetowe wydatki, Helcia zaś i Jadzia, dwa złotowłosowe cherubinki, poszły pod opiekę nauczycielki Francuzki, tak, iż Szczęsna, część tylko lekcyj zatrzymawszy dla siebie, więcej teraz miała swobody i więcej wolnego czasu.

Korzystając z tego, używała rzadkich chwil szczęścia, jakiem była ciągła obecność ojca w domu. Towarzyszyła mu w wycieczkach gospodarczych, w przejażdżkach po polach, które on podziwiał z zamiłowaniem wytrawnego rolnika, ona z zapałem i poezją młodości. Entuzjazm jej wreszcie dla piękna przyrody podzielał i Zaliwski po części; gdyż dlatego właśnie, jak dowodził, uwielbiał gospodarstwo wiejskie, iż pozwalało mu ono królować wśród natury, że dając złudzenie udzielnego państwa i władzy feudalnej nieledwie, budziło zarazem szlachetne w duszy pierwiastki. Kochał on ten ziemi kawał, kochał lud, kochał wreszcie ludzkość całą, a upojony optymistycznemi nadziejami, snuł ciągle projekty reform i ulepszeń, jakie zaprowadzi, gdy fabryka, raz w ruch puszczona, wielkie dochody przynosić będzie.

Charakter ten, szlachetny w gruncie, a ujawniający się cały w brzmiących frazesach, upajający własnem słowem, stworzony był do zachwycenia młodziutkiego, wrażliwego umysłu dziewczęcia. Szczęsna też, olśniona wielkością tych projektów, a ubóstwiająca ojca więcej niż kiedykolwiek, zapomniała o obawach swych, zapomniała nawet o niemiłem owem zajściu w lesie, gdy raz, wracając z wycieczki, wspólnie z ojcem odbywanej, spotkali wózek węgierski, parą mierzynków w krakowskich chomątach zaprzężony. Na koźle powoził chłopak, schludnie lecz po wiejsku ubrany, w siedzeniu, obok przygarbionej postaci starego pułkownika Dowburta, prostował się synowiec jego, ciekawe dokoła rzucając wejrzenie.

Na widok ich, lica Zaliwskiego chmura powlokła. Pomimo tego ściągnął lejce, zatrzymując na miejscu kabrjolet. Z tamtej strony uczyniono to samo.

— Pan pułkownik do mnie może jedzie? — podjął właściciel Zaliwiec grzecznie.

— A gdzież indziej mógłbym tłuc o tej porze stare moje kości? — odparł szlachcic w półgniewie, w pół żartobliwie. — Dobrze, że pana prezesa spotykam, bo mi to pozwoli wyprostować je trochę.

I rzeźko a zręcznie wyskoczył z wózka.

Zaliwski, niezadowolony widocznie, musiał uczynić to samo.

— A może pan pułkownik przesiądzie się do kabrjoletu? — zaproponował. — Ręczę, że niesie lekko i wcale nie trzęsie.

Krzaczaste brwi starca podniosły się, siwe jego oczy błysnęły z dobroduszną złośliwością.

— Jakbym ja, chudopachołek, wyglądał w takim pańskim ekwipażu? — szydził z lekka. — Własne nogi i kij w ręku, to na krótki dystans najlepsza, bo zdrowa a niekosztowna lokomocja.

— Jak wola — odparł Jan Zaliwski, przygryzając wąsy, zwróciwszy się zaś do córki, dodał:

— Proszę cię, Szczęsno, może i ty zsiądziesz.

Oblana purpurą, na widok pańskiego lekceważenia, z jakiem ojciec nie podał nawet ręki przybyłym, podniosła się, równocześnie zaś szlachcic, niepomny tym razem wieku, poskoczył narówni z synowcem, by jej zsiąść pomóc. Sześć rąk, wyciągniętych ku niej razem, zmieszało ją, krasząc prześlicznym uśmiechem zarumienione lica.

Galanterja ta rozbroiła Zaliwskiego.

— Pan pułkownik nie zna mojej córy? — przemówił uprzejmie. — Panowie Dowburt-Konieccy — dodał, przedstawiając.

— Tylko Dowburt — poprawił stary. — Nie lubię tych brzmiących dodatków. Jestem prostak, co zresztą córka pańska z własnego wie doświadczenia.

— Co to znaczy? — podjął, prostując się Zaliwski.

— Jeżeli obraziłem panią wtedy — ciągnął starzec — proszę mi to przebaczyć. Życie przekona panią niejednokrotnie, iż szczerość taka lepszą jest nieraz od toczonych, a fałszywych frazesów.

— Co to znaczy, Szczęsno? — powtórzył pytanie Zaliwski.

— Szczęsna? — podjął stary Dowburt. — Piękne imię. Na przebłaganie za winę moją, mogę tylko życzyć, aby przyszłość, szczęście pani niosąc, kłamu dewizie tej nie zadała. Ale wierz pani staremu i, nie wyzywając losu, zmień lepiej Szczęsną na zwykłą Felicję.

— Czy to przepowiednia?

— Nie, wynik doświadczenia tylko. Szczęście to ptak rajski, którego na bezludnych trzeba szukać wyspach.

— Nie zatruwaj mi pesymizmem umysłu córki, pułkowniku — wtrącił Zaliwski.

— Masz pan rację — brzmiała odpowiedź pułkownika. — Przejdźmy lepiej do interesu.

Szare jego oczy ukryły się pod brwi krzaczyste, ożywiona na chwilę maska przybrała wyraz szorstkości i chłodu. A jednak, patrząc na szlachetne te rysy, zmarszczkami poorane, a siwym wąsem przyozdobione, czułeś, że chłód ów i szorstkość nie zawsze w nich panować musiały, że dla świata przybrane, mocą przyzwyczajenia tylko przyrosły do rozumnego i myślącego oblicza.

Starsi panowie, zatopieni już w interesie, postępowali naprzód, dziewczę, zmieszane jeszcze słowami Dowburta, zwolna szło za nimi.

— Niech pani nie wierzy stryjowi — zabrzmiał obok niej głos nieśmiały — aby szczęście było rajskim ptakiem, mieszkającym na bezludnych wyspach tylko.

Podniósłszy oczy, spotkała się z gorącym wzrokiem Zygmunta Dowburta, z tym wzrokiem jasnym a pełnym zapału, którego wspomnienie, od czasu spotkania ich, tak niepokojąco na myśl jej wracało.

— Niech pani nie wierzy jego słowom — powtórzył z naciskiem. — Życie, które stryjowi memu przyniosło zawody i zdziwaczenie, pani, w imię dewizy jej właśnie, ześle szczęście tylko. Los dał już pani dwa warunki: piękność i dobroć, dlaczego więc miałby odmówić trzeciego, dlaczego miałabyś szczęsną nie być?

Odcień szczerości i zapału wzruszał ją; aby więc. pokryć wrażenie, przybrała ton żartobliwy.

— Kto panu powiedział, że jestem dobrą?

— Przebaczenie pani. Widzę, że darowałaś już. ową scenę w lesie.

— Zapomniałam o niej poprostu.

— Zapomniała pani... — powtórzył z rozczarowaniem. — Zapomniała...

Uważał to snać nie już za obojętność, lecz za lekceważenie, które bolało go mimowoli. Wtem drażliwe jego rysy rozjaśniły się napowrót.

— Skoro tak — podjął — dlaczego stare dęby nie ujrzały pani odtąd? Wszak wiem, że to ulubiony twój zakątek?

Pochylił się, chcąc badawczo w oczy jej spojrzeć. Ukryły się wszakże w cieniu rzęs czarnych, tak, iż wzrok jego spotkał tylko profil o delikatnym, subtelnym zarysie i przepysznej, blask jutrzenki przypominającej karnacji.

— Dlaczego? — powtórzył cicho, z błagalnem naleganiem.

Ton ów mieszał dziewczę coraz więcej, dziwną zarazem sprawiając jej przyjemność.

— Czy dęby powierzyły panu tajemnicę tę? — broniła się jeszcze żartobliwie.

— Tak. Zdradził ją szum ich smutny, powiedział klon, stojący na polance, który, jak owa kalina w pieśni, z żalu po królowej, liście swe zaczął rozwiewać. Chodziłem pocieszać go, ale nie zastawszy nigdy pani, sam potrzebowałem pociechy, bo sądziłem, że za przykrość wyrządzoną wtedy gniewasz się jeszcze.

Szafirowe źrenice Szczęsnej, wielkie i błyszczące, a jak toń nieba głębokie, podniosły się poważnie ku niemu.

— Panie Koniecki — rzekła — czy chce mnie pan zobowiązać?

— Choćby ofiarą życia całego.

— Och! — uśmiechnęła się — stokroć mniej wymagam. Oto racz pan, mówiąc do mnie, nie używać tonu zdawkowej galanterji.

— Zdawkowej galanterji?

— Tak. Widzi pan, jestem niepoprawną na wiek mój dziwaczką. Lubię, aby mnie poważnie traktowano.

— A więc pani sądzi — wybuchnął z ogniem chłopak — że wstając o świcie od kilku tygodni i biegnąc tam, z narażeniem się na śmieszność nawet, by ujrzeć cię na chwilę, czyniłem to w imię »zdawkowej galanterji?» Że dla banalnego tego uczucia, przywiozłem tu dziś przemocą stryja, by smutny spór jego z ojcem pani w pokojowy zakończył sposób?

Spostrzegłszy zaś, że za wiele powiedział, że siebie zdradza, a ją obraża może, zatrzymał się i w lot słowom swym inne, a dozwolone dał znaczenie.

— Nie, pani. Nie była to grzeczność banalna, lecz gorąca chęć przebłagania cię za doznaną obrazę. Upoważniłaś mię pani do niej, mówiąc wówczas »do widzenia!«

Stanęli w tej chwili na stopniach ganku. Zaliwski i Dowburt niknęli już w podwojach. — A więc do widzenia i teraz — wyrzekła z promiennym uśmiechem, rączkę mu podając.

On dłoń tę przytrzymał chwilę.

— Czy wtedy tylko, gdy możność zobaczenia pani przemocą lub podstępem zdobędę?

Wtem Lord, wybiegłszy z wnętrza domu, przybliżył się i z przyjaznem skomleniem witać go począł. Dowburt przygarnął mądrą głowę psa, pieszczotliwie dłoń na niej składając.

— Ulubieniec pani lepszym jest — mówił — pomimo bowiem otrzymanej rany, nie odmawia mi odrobiny swej życzliwości.

— Ależ i ja moją najchętniej ofiaruję — odparła, wyciągając rączkę powtórnie.

— Dziękuję. Przysięgam, że dla otrzymania jej wszystko przełamać i zwyciężyć potrafię.

— Zygmuncie! — zabrzmiał z przedpokoju głos Dowburta. — Proszę o papiery.

Pierzchnęli. Ona cofnęła się w głąb werandy, Koniecki do stryja pobiegł.

Konferencja między panami długo bardzo trwała. Ody stary Dowburt opuszczał wreszcie gabinet Zaliw-skiego, Szczęsna posłyszała tylko te słowa:

— Dobrze. Zaczekam jeszcze kilka tygodni, ale — zwłoka to ostatnia. Jeżeli doznam nowego zawodu, proszę nie mieć do mnie urazy za rozpoczęcie kroków ostatecznych.

Głos jego brzmiał ostro i niechętnie.

— Może pułkownik być najzupełniej spokojny, że nie uchybię terminu — zapewniał Zaliwski z tłumionem zniecierpliwieniem.

Stali teraz obaj na progu. Szczęsna musiała mimowoli każde słyszeć słowo.

— Obietnice już mnie nie wzruszą — rzucił starzec sarkastycznie. — Tyle ich słyszałem. Dopóki szło o mnie, mogłem czekać cierpliwie; dziś jednak pieniądze mieć muszę. Są one kwestją całej przyszłości dla Zygmunta.

— Słyszałem i część umówioną za miesiąc wypłacę. Las w zamian ciąć zaczynam, bez żadnych ze strony pułkownika pretensyj.

— Zgoda. Zrzekam się ich, byle tylko chłopiec mógł wyjechać prędzej.

Podali sobie ręce.

— Może pułkownik raczy przywitać się z moją żoną i zechce wypić z nami herbatę?

— Dziękuję. Natrętny wierzyciel, to zbrodniarz w oczach kobiety; nie chcę zaś na stare lata za kajdaniarza uchodzić.

Za chwilę węgierski wózek oddalał się, uwożąc obu. Szczęsna najsprzeczniejszych doznawała uczuć. Las, ów ukochany był napowrót ich własnością. Nikt już nie wygna jej stamtąd ostrem, ubliżającem słowem; nikt krwawego wyrzutu w twarz nie rzuci. A jednak dzisiaj, gdy miano go ciąć, wolałaby, aby przeszedł na własność pułkownika, pewna, że onby od siekiery przekupnia uratować go potrafił.

Myśl wszakże, że Zygmunt wyjeżdża, stłumiła wszelkie niepokoje, rzucając na duszę jej cień nieznanego smutku i niepokoju.

Wtem wzruszyła ramionami. Co ją nieznajomy ten mógł obchodzić? Co? Bronił ją wprawdzie wtedy w sposób gorący, ale poza tem nie znała go nawet. Jeżeli więc czuła przykre ściśnienia serca, to chyba dlatego, że interesa ojca z Dowburtem, interesa, którym przeczył stanowczo, wyraźniej zarysowały się w jej pojęciu. Tak; pułkownik nie kłamał. Zaliwscy byli mu snać dłużni sumę znaczną, skoro stanowiła ona, według słów starca, kwestję całej przyszłości Zygmunta.

* * *

IV.

»Si vous croyez, que je vais dire

Qui j'ose aimer, Je ne saurais pour un empire

Vous le nommer«.

Srebrny, kontraltowy głos Szczęsnej rozlegał się echem złudnem, po przezroczej tafli jeziora. Kierowana wprawną ręką, łódka jej sunęła równo, pozostawiając za sobą smugę białą i lejkowate zagłębienia tam, gdzie wiosło silniej zanurzone zostało. Ubrana w jasną suknię i mały kapelusz, płynęła tak z podniesioną główką, śpiewając bezwiednie, a oczy jej marzące, w dal zapatrzone, poiły się czarem wiosny, coraz wspanialszej, pełnem kwiciem osypanej. Mając zniknąć wkrótce pod upalnem tchnieniem lata, zbyt nęciła ona poezją swoją i powabem, aby Szczęsna, będąca żywem wcieleniem wiosny tej i poezji, odczuć ich nie umiała.

»Je ne saurais, pour un empire,
Vous le nommer«...

powtórzyła, i uderzona słowami temi, zamilkła nagle. Przez dziwne bowiem skojarzenie myśli, przypomniały jej one niemiłą przygodę w lesie i późniejsze, niebaczne słowa Zygmunta, słowa, które zatamowały jej drogę do ulubionego zakątka. Szczęsna zbyt

dumną była, aby wracać łam, gdzie ją upokorzenie spotkało, zbyt dumną, by przyznać przed sobą nawet, że gorące wyrazy młodego chłopca długo brzmiały jej w uszach, że wspomnienie spojrzeń jego palących a błagalnych, wprowadzało zamęt nieznany do młodziutkiej jej duszy. Wrażenie to właśnie, jak groźbę niebezpieczeństwa, postanowiła odsunąć od siebie, usiłując nie myśleć o Dowburtach, których imię, od dnia tego, ani razu nie przeszło przez jej usta. Wróciwszy też, z chwilą ponownego wyjazdu ojca, do samotnych swych przechadzek, Szczęsna kierowała je stale w inną niż przedtem stronę.

Zamiast lasu więc, wielkie jezioro, okalające z jednej strony Zaliwce, stało się ulubionem polem jej wycieczek. Dawało jej ono to samo wrażenie bezmiaru i nieskończoności, tę samą majestatyczną ciszę i spokój, które ją tak wśród szumu leśnych konarów zachwycały. Marzącej jej naturze zdawało się, że jest tu bliżej Boga, bliżej zagadki bytu, że ta królewska powaga i czar przyrody podnosi ją i uszlachetnia, że daje jej życie drugie, które staje się chryzmem namaszczającem, na przyszłe troski i zawody.

Innym znów razem, tak jak dzisiaj, młodość brała górę. Odłożywszy tomik Mussefa, z piosenką na ustach, płynęła w dal, śmiejąc się do świata, do wiosny i jej uroku. Na cyplu łódki leżał Lord, strzegąc mądrem okiem pani i koszyczka z zapasami, wiezionemi dla starej niańki.

Czółno pruło falę wesoło i chyżo. Wkrótce też przeciwnego dobili brzegu. Szczęsna, przymocowawszy je, pobiegła wraz z dźwiganym przez Lorda koszyczkiem, do oddalonej o wiorstę chaty, obliczając, iż należy spieszyć się, jeżeli chce za dnia powrócić do domu.

Powrót ten jednak nie okazał się łatwym. Ody bowiem wypuszczona wreszcie przez chorą a przywiązaną do niej staruszkę, Szczęsna stanęła po godzinie nad brzegiem jeziora, po łodzi jej i paliku, do którego została przywiązaną, śladu nawet nie było. Wyrwawszy go własnym ciężarem, na pełne popłynęła jezioro.

Szczęsna załamała ręce. Co tu robić? Rzucić się na ratunek czółna, którego zarys błyskał już tylko, istnem było niepodobieństwem. Rzeczułka, wpadająca do jeziora, dość silny w tem miejscu prąd stanowiła. Od najbliższej wioski dzieliło ją wiorst kilka; wracać zaś do chaty staruszki nie miała poco, gdyż syn jej, rybak, od rana właśnie wyjechał na połów i tam więc innej nie znalazłaby łódki.

Szczęsna, przy pomocy Lorda, przeszukała nadbrzeżne szuwary, licząc, że odkryje czółno jakiekolwiek. Nigdzie jednak nie dojrzała najgorszej nawet łupinki. Od domu dzieliła ją kilkowiorstowa, błękitna toń jeziora, od zachodu słońca parę godzin zaledwo. Co tu począć?

Spojrzała na pysznego doga oraz na tomik poezyj mussetowskich, trzymany w ręku.

— Robinson i tego nie miał nawet — zaśmiała się wesoło. — Jeżeli pomoc nie nadpłynie, pójdę w ostatnim razie na noc do chaty starej Piotrowej.

I usiadłszy, roztworzyła najspokojniej Musseta.

Refleksja wszakże o zamęcie, o strachu, jakiby opanował Zaliwce, gdyby nie wróciła wieczorem, kazała jej podnieść się po chwili.

Na skraju fali ukazał się właśnie punkcik ciemny, w którym bystre jej oko małą łódkę poznało.

Nie namyślając się ani chwilę, wyjęła chusteczkę i, przywiązawszy ją do zatrzymanego w ręku wiosła, jak chorągiew, jak sztandar kapitulacyjny go podniosła. Na usta jej wybiegła równocześnie a bezwiednie ta sama zwrotka.

Si vous croyz, que je vais dire

Qui j'ose aimer?

Je ne saurais, pour un empire,

Vous le nommer.

Hasło dojrzano i pojęto. Łódź silnemi pchnięciami posuwana zbliżała się szybko.

Przewoźnik zdawał się rozumieć niemiłe położenie, w jakiem się znajdowała; przyspieszone bowiem uderzenia wioseł pruły coraz chyżej szafir wody, czółno maleńkie w oczach jej rosło, zwiększało się i coraz bliższem już było. Widziała, jak wiosłujący dla większej siły uderzeń podniósł się i stanął w maleńkiej swej łupince. W tej chwili zarys postaci tej dziwny jakiś sprawił jej niepokój, że jednak łódka zniknęła równocześnie wśród wysokiej trzciny i szuwarów, Szczęsna więc, zasłuchana w szum, przez łamanie sitowia sprawiany, z okiem wytężonem w miejsce, gdzie ciemne pałki, wystrzelające z zieleni pochylały się i gięły, nuciła dalej mniej już pewnym głosem:

Je ne saurais pour en empire
Vous le nommer.

Kilka śmielszych uderzeń i łódka, przebiwszy zieleń, zaryła się w piasek u stóp jej nieledwie.

Lica Szczęsnej ciemny oblał szkarłat. Nie myliła się, postać tę silną a giętką poznałaby wśród tysiąca innych. Z czółna wyskoczył Zygmunt Koniecki, a widząc zmieszanie jej, zatrzymał się, i taktem wrodzonym kierowany, przybrał ton lekkiej swobody, który mógł jej najszybciej równowagę przywrócić.

— A, bogi zdradliwe! — zawołał. — Jakiegoż doznaję zawodu!

— Zawodu?

— Tak. Ujrzawszy bowiem na bezludnem tem wybrzeżu białą chorągiew, biegłem chciwy łupu, aby jeńca wziąść w niewolę. Tymczasem wobec takiego wygnańca, pozostaje mi tylko, złożywszy broń, samemu w niewolę się oddać.

I z uśmiechem na ustach a wilgotnym blaskiem w oczach, wiosło kornie u stóp jej złożył. Szczęsna zaśmiała się wesoło.

— Dobrze, — mówiła żartobliwie, — przyjmuję hołd poddańczy i żądam, cny lenniku, abyś mię własnym statkiem na zaliwskie przewiózł pola.

— A nagroda?

— Cóż za sprzedajny wasal! Nagrodę, znalazłszy się w ojczystych progach, hojną wypłacimy dłonią.

— Wasza miłość więc pozwala mi iść po nagrodę tę aż do bram swego zamczyska?

— Dzielny rycerzu, zamek- mój gościnne zgotuje Wam przyjęcie.

— Skoro tak, dostojna pani, statek i załoga poddaje się Waszej miłości i przysięga, że ją szczęśliwie przez burzliwe przewiezie fale.

— Dzięki rycerzu.

— Rycerz chce giermkiem być tylko i, jako giermek, prosi o barwy Waszej miłości.

Ona, z wiązanki kwiatów, trzymanych w dłoni, wyjęła dwa bławatki, podając mu je z powagą.

On, do piersi je przypiąwszy, ugiął równocześnie kolano.

— Przysięgam na błękit chabrów tych i... na błękit nieba, — dodał uroczyściej, — iż nadanym mi barwom wiernym pozostać potrafię.

W głosie żartobliwym przebił się mimowoli odcień powagi, w oczach, podniesionych ku niej, zamiast niewinnej swawoli, błysnęła przejmująca iskra zapału.

Źrenice Szczęsnej, będąc żywem chabrów odbiciem, schroniły się przestraszone, pod osłonę rzęs czarnych, delikatne jej lica różowa oblała jutrzenka.

Zmieszani, pozostali tak chwilę; on, na kolanach, wpatrzony z podziwem w klasycznie regularny jej profil, ona, zalękniona, z powiekami ku ziemi spuszczonemi.

Kobieta wreszcie pierwsza zapanowała nad wrażeniem i, odsunąwszy się nieco, srebrnym wybuchnęła śmieszkiem.

— Średniowieczny patos może pana na wilgotnem tem wybrzeżu o katar przyprawić, — szydziła żartobliwie, choć usta jej drżały jeszcze od bezwiednego wrażenia.

Koniecki podniósł się z westchnieniem,

— Poco było rozwiewać czar chwili ? — wyszeptał. Czy chochlik szyderczy zakłóca zawsze, w naturze pani, błyski poezji i uczucia?

— Zawsze, — wyznała. — Sceptycyzm, to mój dobroczyńca; inaczej... inaczej... — zarumieniła się ponownie — śmieszna byłabym może. Tyle rzeczy porywa

mnie i unosi, że gdyby nie obawa, iż szydzić ze mnie będą, gdyby nie niewiara w ludzi, która mi każe każdą myśl poważniejszą ukrywać głęboko, ciekawe zapewne stanowiłabym widowisko.

A któż powiedział pani. że grzechem jest zapał, ten najpyszniejszy kwiat młodości? Kto ziarno niewiary do duszy twej rzucił?

Kto! Życie. Ono mówi mi również, — dodała żartobliwie — iż czas wracać do domu. Według legendy, do wód tych przywiązanej, wycieczka po zachodzie mogłaby niebezpieczną się okazać.

— Dla mnie pozostanie nią zawsze — rzucił mimowoli, postępując za nią w stronę czółna.

Gdy zajęli miejsca, a łódka silnem posunięciem na wodę zepchniętą została, Zygmunt powrócił do słów jej poprzednich.

— Wyraz "życie", wymówiony poważnie przez takie usta, jak pani, anomalją się staje. Groza egzystencji winna być dotąd dla pani snem na kwiatach, marzeniem rozkosznem tylko.

— I jest nią poniekąd, — odparła. — Każdy sen jednak kończy się wcześniej czy później, a sceny takie jak z pańskim stryjem w lesie, każę mi lękać się, iż przebudzenie może się stać bolesnem, okrutnem.

— Co mam uczynić, aby starcie to zatrzeć w pamięci pani? spytał z wyrzutem.

— Co uczynić? — podjęła i, jakby myślą nagłą uderzona, dodała szybko: — Być szczerym i powiedzieć mi, o co to właściwie chodziło, o jakie prawa do Zaliwiec? Nie chciałam pytaniem tem robić przykrości mej matce, a dręczy mnie ono i prześladuje.

Patrzyła na niego poważnie, głębokiemi, pięknemi źrenicami. Zygmunt, korzystając, iż łódź wysunęła się w tej chwili ze szuwarów, złożył wiosło i, pochylony ku temu ślicznemu zjawisku, mówił gorąco:

— Zapomnij pani o niem. Aby cię uspokoić, opowiem rzecz całą. Oto stryj mój i opiekun zarazem, któremu wszystko zawdzięczam, skromną schedę mą umieścił przed wielu laty na hipotece Zaliwiec. Sam zaś pracą mozolną, oszczędnością i wyrzeczeniem się wszystkiego, doszedł do takich rezultatów, iż nietylko kształcił mnie własnym kosztem, lecz nawet sporą sumkę zaoszczędzić zdołał. Przed rokiem ojciec pani pan prezes, znalazł się, Zygmunt zatrzymał się, dobierając wyrazów, — znalazł się... w chwilowych zapewne, kłopotach finansowych... Wtedy to stryj, ratując poniekąd moją schedę... poży... to jest raczej umieścił u p. Zaliwskiego wszystkie swe oszczędności, tak, iż suma ta, na moję imię zapisana, wynosi dziś 15000 rs.

— Piętnaście tysięcy rubli!

— Tak. Marna to jak pani widzi — ojcowizna, a jednak przedstawia ona poświęcenie i pracę całego a życia najzacniejszego z ludzi. Stryj Dowburt, wiedząc, że w tym roku skończę studja rolnicze, zastrzegł z góry zwrot sumy na zeszły święty Jan jeszcze. Gdy jednak ojcu pani niewygodnie była obliczać się wtedy, więc po opuszczeniu akademji, pojechałem zwiedzać wzorowe gospodarstwa zagranicą.

— A dziś — dokończyła — czekasz pan na te pieniądze.

— Odpoczywam poprostu, — zaśmiał się z przymusem. — Stryj tylko, lękając się próżniactwa dla mnie, chciałby coprędzej widzieć mnie na własnym kawałku ziemi, ziemi dziadów moich dla odkupienia której istnienie własne ciężkiej pracy zaprzedał. Dla niego więc, kwestja to idei, kwestja przyszłości mojej i ukochań całego życia. Może wobec tego, — szczególniej dziś, gdy rzecz wkrótce ukończoną zostanie, otrzyma za szorstkość swą przebaczenie pani. Racz wierzyć, że wart tego, człowiek to, przed którym z czcią najwyższą pochylam zawsze głowę.

Zapał jego gorący udzielił się dziewczynie. Ciemne jej oczy rozgorzały, rączka wyciągnęła się serdecznie ku niemu.

— Dziękuję panu za szczerość, — wyrzekła. — Teraz wiem przynajmniej, co o tem myśleć, wiem, że tu nie idzie o błahostkę, lecz o pańską i naszą przyszłość, o nasz honor nawet.

Była tak piękną, z wyrazem powagi w młodziutkich swych rysach, iż pochylił się, a zatrzymując rączkę jej w swej dłoni, rzucił bez namysłu:

— Może też losy, w nagrodę za poświęcenie stryja, przyszłość mą umyślnie z Zaliwcami związały.

Spojrzała nań przez długie, jedwabne rzęsy, jakgdyby nie rozumiejąc słów tych i zamilkli oboje.

Koniecki ujął wiosła i zwolna poruszył łódkę. Sunęła lekko po szafirowej tafli jeziora, która dalej, tam gdzie promienie zachodu przeglądały się w jej zwierciadle, mieniła się żarem barw i przelewała, jak fala roztopionego złota. Cisza głęboka, uroczysta, panowała dokoła, cisza przyrody, skupiającej siły swe, po całodziennym procesie życia i ruchu. Majestat spokoju tego, tu, zdala od siedzib ludzkich, zakłócał w oddali derkacz tylko, monotonną swą modlitwą wieczorną. Szafirowe oczy Szczęsnej piły piękność krajobrazu, tonęły w błękicie nieba, w blaskach zachodu, opromieniającego ją aureolą z opalu i złota, w ostatnim uśmiechu natury, układającej się do snu. W zachwycie tym zapomniała o wszystkiem, o trosce swej poprzedniej, o obecności Konieckiego.

On, nie płosząc zadumy tej, nie spuszczał wzroku z czarownej gry wyrazu w delikatnych jej rysach. Ta wysmukła postać w bieli, od której odbijał tylko długi warkocz czarny i wiązanka przypiętych do piersi bławatów, zdawała mu się koroną chwili, wcieleniem poezji jej, upostaciowaniem wiosny i wszechpotężnej jej siły. A spojrzenie jego gorące, bezwiednego zachwytu pełne, musiało z mocą myśl tę wypowiadać promienne bowiem źrenice Szczęsnej, oderwały się wreszcie od skraju horyzontu i zwolna ku niemu podniosły.

Patrzyli przez chwilę na siebie, tonąc w swym wzroku, mierząc głębię jego i potęgę.

Z piersi dziewczęcia wybiegło wreszcie cichutkie westchnienie; powieki jej ku ziemi opadły.

Czar prysnął.

Zrywając go, podniosła się śmiało i po drugie sięgnęła wiosło.

— Za długo pozwoliłam męczyć się panu, a czas spieszyć z powrotem.

Stała wysmukła, w białej, delikatnej szacie, a postać jej, z wiosłem, opływającem srebrnemi kroplami blaskami zachodu oblana, zdawała się posągiem wód tych królowej.

— Beatrycze, — wybiegło na usta Zygmunta, po fali zaś popłynęła cicho zwrotka:

Si vous croyez, que je vais dire,

Qui j'ose aimer,

Je ne saurais pour un empire,

Vous la nommer.

Łuna rumieńca, żywsza nad blaski zachodu, oblała lica Szczęsnej.

— A, słowa mojej piosenki doszły aż do pana? To dziwne.

— Tem dziwniejsze, iż ten sam refren prześladuje mnie już od dni kilku.

W takim razie porzućmy go. Patrz pan, łódka posuwana we dwoje dużo szybciej idzie.

Pani nie wiedziała o tem? Nawet łódka życia, we dwoje kierowana, bezpieczniej i chyżej płynie.

Szczęsna czuła, że ślizgają się po toni podwójnej, że ta ciągła gra wyrazów nieci jakiś niepokój w jej sercu, że maskuje niebezpieczeństwo, jak wątła, wioząca ich łupinka, śmiertelną pokrywała głębię. Usiadła więc, ze sztucznym nieco na ustach uśmiechem.

— Ta część jeziora zdradliwą jest podobno, składam zatem broń w ręce pana.

— Czy zawsze tak będzie?

To zależy. W zamian jednak za kapitulację, żądam, aby mi pan powiedział, jakim sposobem nie spotkałam dotąd nigdy ani pana, ani pułkownika Dowburta?

— Najprostszym. Ja wróciłem do domu niedawno, po kilkoletnim pobycie zagranicą. Stryj mój zaś żyje odsunięty od świata, jak zakonnik, w Koniecpolskiem swem zaciszu.

— Ach, więc Koniecpol do panów należy?

— Niestety, szczątki jego tylko. Odbudować całość, to zadanie, do którego stryj swoje i moje skierował życie. Nie o majątek nam chodzi, lecz o tradycje przywiązane do gniazda tego...

— Szczytne zadanie, — zawołała z zapałem. — Żałuję, że nie jestem mężczyzną, aby go dokonać.

— Czy wolno, w zamian za spowiedź całą, zadać pani jedno pytanie?

— Proszę.

Pochylił się i spojrzał w głąb wielkich jej źrenic.

— Dlaczego nie jesteś pani podobną do innych kobiet w tym wieku? Czemu w oczach twych pali się jakiś płomień poważny, jakby Znicz niewygasły poezji i uczucia, dlaczego, zamiast pustego flirtu, spotykam na czole twem zadumę, w spojrzeniu ciche marzenie, na ustach pytanie, dotyczące przyszłości i pieniężnych zobowiązań?

Chciała go zbyć żartem. Siła jednak prawego i szczerego spojrzenia budziła w niej zaufanie i potrzebę wypowiedzenia swych myśli.

— Dlaczego? — powtórzyła. — Nie wiem. Nie wiem nawet o tem, abym różną od innych być miała. Jeżeli tak jest, to wina warunków, w jakich żyję. Wychowałam się tu, samotna prawie, rodzeństwo moje bowiem znacznie jest młodsze ode mnie. Otoczenie uczyniło mię nad wiek poważną. Pomimo też późniejszych lat, spędzonych w pensjonacie, grunt ten, wśród ciszy wiejskiej zdobyty, pozostał na zawsze. Dzisiejsze położenie rozwija go i... i może egzaltuje trochę. Ojca mego, jak pan wiesz pewno, nigdy niema w domu; pochłaniają go cudze i własne interesy; mama zajęta gospodarstwem i wychowaniem sióstr młodszych; ja więc znów jestem sama i sama wystarczać sobie przywykłam.

— Sądząc po powtórnej już oddalonej wycieczce, na jakiej panią spotykam, lubisz samotność tę i swobodę.

— Korzystam z niej, by patrzeć, czytać, — wskazała tomik Musset'a, — uczyć się. By używać spokoju i szczęścia, dopóki mam prawo cieszyć się życiem i młodością, by robić dobrze, dopóki mam czas i środki potemu.

— Dlaczego ten ton smutku? Wszak życie i młodość otwierają zaledwo przed panią skarby swych darów; wszak świat i przyszłość zdają się uśmiechać do ciebie, w różowe wszystko strojąc barwy?

— Przyszłość! — powtórzyła. — Pan wiesz, że ona nie może się uśmiechać do córki bankruta.

— Kto pani podsunął myśl tę? Kto zatruł sny młodzieńcze goryczą podobnego wyrazu?

— Kto? Niestety, muszę znów odpowiedzieć: życie. Wyrzut pańskiego stryja nie był pierwszym wyrzutem, jaki słyszałam; nie pierwszą tego rodzaju sceną. Nie mówię nic, bo matka moja zdaje się nie domyślać niczego, ale pojąc się teraźniejszością, myślę nieraz, że to może jedyne szczęśliwe chwile mego życia. Widzisz pan więc, iż przyszłość nie w barwach różowych, lecz jak widmo groźne staje często przede mną.

Dumna jej główka pochyliła się, piękne oczy mgła przyćmiła.

— Dziś przybywa mi jedna więcej obawa, — mówiła. — Lękam się bowiem, iż znaczna suma, która ma o pańskiej stanowić przyszłości, źle umieszczoną została.

Przybili właśnie do brzegu. Zygmnnt podał jej dłoń w milczeniu, a zatrzymując wyciągniętą ku sobie rączkę, mówił serdecznie.

— Spojrzyj pani na mnie. Wszak młody jestem, zdrów i silny; czy sądzisz więc, że nie dam sobie rady, że bez pieniędzy tych zginąłbym na świecie?

Spojrzała w szlachetne, prawością i zapałem tchnące oblicze Zygmunta, lecz długie jej rzęsy opadły natychmiast ku ziemi.

— Zresztą pułkownik Dowburt potrafi grosz ten uratować. Niech on nas więc nie dzieli, niech nie będzie widmem między nami. Przyrzeknij mi pani, że spróbujesz myśleć o tem.

Milczała.

— Przyrzeknij, — prosił, popierając słowa siłą gorącego spojrzenia.

— Przyrzekam.

— Dziękuję.

I rączkę jej, zatrzymaną dotąd w swej dłoni, do ust podniósł, składając na niej długi, wymowny pocałunek. Zarumieniona pierzchnęła żywo.

— A teraz dostojna Pani, — zawołał, wracając do żartobliwego tonu, — wasal wierny, który przewiózł waszą miłość przez niebezpieczne te fale, wzamian za uratowanie cię od rusałek, rekinów i wszelkich zasadzek Neptuna, prosi o przyobiecaną nagrodę.

— Czegoż żądasz, cny rycerzu?

— Odprowadzenia waszej miłości do wrót zamczyska, gdzie mam nadzieję, raczysz mnie matce swej przedstawić.

Skinęła w milczeniu głową i, zarumieniona, szła naprzód, stokroć jeszcze w tem bezwiednem zmieszaniu piękniejsza, wewnętrznym powabem promieniejąca.

* * *

V.

Ród Dowburtów-Konieckich starym był i ogólnie szanowanym.

Przybywszy niegdyś z Litwy na Podlasie, Dowburtowie połączyli się tutaj z możną rodziną panów na Koniecpolu, jednocząc dwie wielkie fortuny i dwa ogólnie cenione nazwiska, jednocząc charaktery, których zapał szlachetny i poświęcenie, przechodzące z ojca na syna, zdawały się wzrastać i podnosić, w miarę napotykanych trudności.

Rodzic dzisiejszego pułkownika twardej zaznał już doli. Zamieszki w kraju, a później legjony Napoleońskie oderwały go od roli i daleko w świat pchnęły. Wrócił z krzyżem virtuti militari i szramą od szpady hiszpańskiej na twarzy, wrócił zaś zbiedzony, obdarty, by w domu zastać nierząd, bezład i opuszczenie. Energiczny i pracowity pochwycił rządy Koniecpola w ręce i, aby skończyć raz na zawsze włóczęgę, ożenił się nawet. Aliści, zaledwo zagospodarował się trochę, o trudach bojowych zapomniał, zaledwo starszy syn podrastać zaczął, echo strzałów powołało go w pole. Tym razem pociągnął i wyrostka ze sobą, jakby czując, że nie wróci więcej na zagon ojczysty, i, nie wrócił. Syn tylko przywiózł ostatnie pożegnanie wdowie i młodemu rodzeństwu, syn opiekunem jej miał zostać.

Poświęcenie było znać przeznaczeniem jego życia. W wiele lat później bowiem nowa burza, przeciągająca nad krajem, obok tytułu pułkownika, przyniosła mu inne obowiązki. Zginął brat jego młodszy, pozostawiając mu w spuściźnie poszarpaną ojcowiznę i małą sierotkę Zygmunta.

Aby wybrnąć z toni, w jaką popadły interesy rodziny, należało poświęcić jedno z dwóch bożyszczy jego życia: Koniecpol, lub nieskazitelne imię tych, którzy do owego pięknego gniazda od wieków byli przywiązani. Pułkownik nie zawahał się ani na chwilę. Sprzedano Koniecpol; sumy, których połowa na ogólne poszła cele, spłacone zostały. Z rozbicia dały się zaledwo uratować: skromna scheda po matce, przynależna małemu Zygmuntowi i dwuwłókowy opuszczony folwarczek, który pułkownik dla siebie zostawił.

Człowiek w sile wieku, z wykształceniem i rozległemi stosunkami Andrzeja Dowburta, byłby zapewne lepiej wyszedł na spieniężeniu tej pustki. Rzuciwszy się w świat, z małą nawet sumą, a nieobciążony sierotą, któremu odziedziczony posag matki zapewniał środki miernej choćby edukacji, mógł pan Andrzej wywalczyć tu sobie, dzięki nazwisku i własnym zdolnościom, byt dobry, kto wie, może świetną karjerę. Na dnie jednak hardej tej duszy tkwiła dziwna pogarda dla świata dziwna na wiek jego filozofja, zbudzona do życia dumą wrodzoną, utrwalona zaś doznanemi później zawodami.

Pan Andrzej nie chciał — jak mówił — wywalczać sobie łokciami miejsca wśród rzeszy, głodnej chleba i zaszczytów, nia chciał korzystać z koligacyj, boby mu to ubliżało; niestworzony zaś byt, aby deptać; nie zniósłby, gdyby jego deptano. A przecież, wobec panujących stosunków, dwie te kategorje najszybciej na szczyty się wybijały.

Nie dodawał tylko, iż obok dumy i pogardy dla walki o byt błyskotliwy, trzymały go na miejscu uczucia, z dumą tą spokrewnione, a opasujące serce jego pancerzem silniejszym nad światowe pokusy. Były niemi: przywiązanie do małego Zygmusia, sieroty bez strzechy nad głową oddanej mu przez umierającego brata, a przedstawiającej ostatnią latorośl starego rodu i miłość gorąca, fanatyczna nieledwie, do kawałka ziemi, który, będąc rodu tego kolebką, kości ojców jego i dziadów na wieczne posiadł dziedzictwo.

Pan Andrzej nie był młodzieńcem. Blichtr świata nie nęcił go, bo dawno zaznał jego goryczy. Ostatnie klęski wreszcie, rozwiawszy mrzonki i nadzieje pułkownika, gorycz tę spotęgowały. Osiadł więc w owym folwarczku, Dowburtówką przez siebie nazwanym i, odrzuciwszy wraz z utratą fortuny nazwisko Koniecki, życie swe dwom poświęcił celom: wychowaniu Zygmunta na godnego przedstawiciela przynależnego mu niegdyś stanowiska i odzyskaniu stanowiska tego dla chłopca. Szlachetna duma skoncentrowała się w dwóch tych ideach, a wspaniały Koniecpol, w którego pobliżu został umyślnie, a widok starego gniazda pamiątek, gniazda, które odzyskać należało, zagrzewał go w chwilach zniechęcenia, dodawał siły i woli.

Zaiste, wiele jej potrzebował pan Andrzej. To odcięcie się od świata, w pierwszych szczególnie czasach, przykrem mu było. Umysł głębszy, do szerokich przyzwyczajony horyzontów, buntował się przeciw zamknięciu w ciasnych ramach. Pułkownik jednak, na bunty te nieugiętym był katem. Nie wierzył w nic, w żadną opatrznościową pomoc, w żadne zrządzenia losu. Jedyną dźwignią dla ogółu, była według niego praca i nietylko trzymanie się własnego zagonu, lecz odzyskanie ziemi straconej, niezawisłość finansowa i moralna, nieskalana żadnem służalstwem, a wytrwale dążąca do celu.

Przesadzał świadomie, lecz z drogi wytkniętej nie zeszedł ani na chwilę. Schedę Zygmusia, nie chcąc jej narażać na niebezpieczeństwo własnej gospodarki, umieścił u bogatego podówczas a podziwianego przez całą okolicę, prezesa Zaliwskiego. Był to depozyt święty i nienaruszalny; procent nawet od niego miał się kapitalizować. Wychowanie chłopca wziął pan Andrzej na swoją głowę, wraz zaś z troską tą rozpoczął życie ciężkiego trudu i mozołu.

Wyrzekł się wszystkiego, zamknął i pracował niezmordowanie. Z początku, towarzystwo ludzi i świat zastąpiły mu książki, których sprowadzał masę. Później jednak, rażony czczością przeważnej ich części, spostrzegł, że czytanie za dużo zabiera mu czasu, a rozmarzając głowę, nie licuje z twardym mozołem, na ubogim i niewielkim zagonie. Wykreślił więc i ten zbytek ze swego budżetu, poprzestając tylko na dziełach epokowych, poważnych, lub pisarzach dawniej nagromadzonych. Wyrobiło to w pułkowniku umysł trochę surowy, obcy poezji ł miękkości, a z poczuciem obowiązku, z wytkniętą raz drogą, nierozerwalnie zrosły. Zapatrzony w sztandar swój, w odzyskanie Koniecpola z rąk żydowskiej gospodarki, i przywrócenie rodu Dowburt-Konieckich do dawnego stanowiska, szedł nieugięcie naprzód, niepomny drobnych przykrości, szyderczy i szorstki względem słabostek światowych, nieubłagany dla tych, którzy nierozumiejąc celów jego głębszych, zamiast strzec ziemi świętej, wypuszczali ją z ręki, dążąc ku własnej i ogólnej ruinie.

I, wtedy to właśnie, gdy żelazną pracą a kosztem życia nieledwie dobijał zamierzonego celu, gdy przemysłowe gospodarstwo, chmielniki i Dowburtówka cała, w jeden ogród dochodowy zamieniona, pozwalały mu marzyć o odzyskaniu Koniecpola, a włos siwy i plecy zgarbione mówiły, że czas dobić do upragnionego portu, bo niedługo może sił zbraknąć ku temu, wtedy przychodziło bankructwo Zaliwskich!... Ależ on raz już zagrożoną schedę Zygmunta ratował własną, krwawym znojem zapracowaną sumą. Wspomogłszy zaś w trudnej chwili Zaliwskiego, zastrzegł, że pieniądze te wkrótce mieć musi... Musi, bo chłopiec jego, po otrzymaniu złotego medalu w akademji, rok tylko jeden zostaje na praktykę w słynnych gospodarstwach zagranicznych, rok jeden, a później, dalej do dzieła, do odzyskania gniazda, sprofanowego żydowską dłonią, do zdobycia grobów ukochanych, w których i on legnie niezadługo. Należy mu się to... Należy, za życie trudu, pracy i poświęcenia; za wytężenie całego istnienia ku jednemu- tylko celowi, za miłość wielką, jaką niósł tej ziemi... On spocznie wreszcie, umrze... Ale tam, na wyłomie, na placówce, stanie następca, przezeń wychowany, stanie dziecię jego ducha, i, mając już grunt pod nogami, potrafi dokonać drugiej, moralnej połowy zadania... Potrafi odzyskać nietylko stanowisko, lecz wpływ należny Dowburtom-Konieckim; zdoła zgromadzić około siebie ludzi silnych uczuć i tchnąć innego ducha w ten świat blichtru, słabej woli i krótkiej pamięci, świat, do którego pułkownik, ze spiżu dawnych pokoleń wykuty, dumami młodości wyegzaltowany, czuł żal głęboki a nurtujący...

W takiej to chwili, w chwili, gdy po długich latach zaparcia się i pracy celu wymarzonego dotykał już nieledwie, po okolicy rozeszła się wieść nagła o bankructwie, grożącem Zaliwskiemu. Bankructwo? Sama myśl ta zabić go mogła. Bez owych 15. 000 rs. reszta posiadanych zasobów do niczego nie prowadziła. A tu Zygmunt, powróciwszy z zagranicy, siedział bezczynnie, Koniecpol zaś tak łatwo było nabyć obecnie.

Pułkownik, który, u stąpiszy pretensji do obiecanego sobie lasu, miał wzamian otrzymać po miesiącu część gotówki, nie dostawszy jej, zaniepokoił się i rozgniewał silnie. Nie przywykł, aby z niego żartowano, praw zaś swych i obowiązków nie zrzekał się tak łatwo. Ta suma, to źrenica jego oka, to trud całego życia, to duma jego i ambicja. Nie umiał gnębić upadającego, lub procesować sąsiadów; tu jednak, gdzie chodzi o przyszłość jego idei i ojcowiznę Zygmunta, nie cofnie się przed niczem... Wpierw tylko rozmówi się stanowczo i objaśni prezesa o następstwach, na jakie się tenże naraża.

W godzinę później, prosty wózek Dowburta zajeżdżał przed pałac w Zaliwcach. Uprzedzony w przedpokoju, iż gospodarza niema w domu, pułkownik polecił, aby go prowadzono przed oblicze pani Marty.

Wskazawszy mu drogę do stojącej na uboczu, dzikiem winem ocienionej altany, służący cofnął się z ukłonem.

»Stary borsuk« gniewny, podrażniony, postąpił nerwowym krokiem naprzód. Na progu dopiero zatrzymał się wobec sceny, jaką bystre jego oko jednym rzutem objęło.

Przy podłużnym, prostym stoliku, za stosem książek i kajetów, siedziały dwa złotowłose dziewczątka; obok, nad poprawianiem zadań ich widocznie, pochylała ciemną swą główką Szczęsna. Na drugim końcu stal koszyczek czystej bielizny, przy nim zaś siedziała delikatna, arystokratyczna pani Marta, naprawiając dziecinną koszulkę, na kolanach trzymaną.

Starzec zatrzymał się; szedł, wzburzony na pańskie fanaberje: spotykał zaś prozaiczny wprawdzie, lecz spokojny obrazek cichej pracy domowej. Wzrok jego, biegnąc dalej, napotkał w kącie drugi stoliczek, z przygotowanem widocznie podwieczorkiem. Mleko i chleb z masłem... Tylko mleko i chleb z masłem? Ależ to ubóstwo nieledwie! każdy wyrobnik to samo prawie jada; a jemu tyle opowiadano o zbytkach w pałacu zaliwskim. Postąpił naprzód; pani Marta, zajęta przykładaniem łatki pod pachą rękawa, nie widziała go. Dowburt za to łatę ową spostrzegł doskonale, a widok jej rozbroił i ułagodził.

Mazgaj jestem, — mruknął. Cień postaci jego padł równocześnia na kajet Szczęsnej.

Podniosła żywo głowę. W oczach jej zabłysło zdumienie, przez lica rumieniec przebiegł.

— Pan Dowburt, — zawołała. — Cóż za miła niespodzianka!

Zimny jednak ukłon pułkownika i surowy wyraz jego rysów, zmroziły ją odrazu. Poczuła, iż stryj Zygmunta w nieprzyjaznej przychodził misji.

— Mamo, ciągnęła, — pozwól sobie przedstawić. —

— O, to zbyteczne! Miałem zaszczyt znać panią prezesową przed laty, a mam nadzieję że raczyła zachować w pamięci owe świetne, lepsze czasy.

Na wyraz lepsze, położył mimowolny nacisk. Pani Marta wyciągnęła rękę.

— Takich ludzi, jak pan, pułkowniku, nie zapomina się nigdy, — odparła ze zwykłą słodyczą. — Przykro mi tylko, że zamiast poprosić do salonu, służący trudził pana aż tutaj.

Zdawało mu się, że wstydzi się tego otoczenia, że drugą ręką odkłada równocześnie naprawianą koszulę. Postanowił ukarać ją za to.

— Pani prezesowa zajęta haftem? podjął dobrodusznie.

Pani Marta poczuła złą intencję.

— Nie, panie. Sporządzam bieliznę.

— Dla biednych zapewne?

— Dla moich dzieci.

Łagodna duma odpowiedzi tej zbiła go ponownie z toru; zbiła tem więcej, iż podniósłszy oczy spotkał źrenice Szczęsnej z niemym a wymownym wyrzutem ku niemu zwrócone. Przyszedł z burzą w głowie i sercu, z ostremi wyrazami na ustach, a pokonywano go: słodyczą i pracą, szczerością i ubóstwem.

Nie mógł jednak tak łatwo dać za wygraną.

— Słusznie pani prezesowa robi, przyuczając je do cer i łat. Dziś już i pałac ochronić od nich nie zdoła.

Pani Marta skinęła w milczeniu na dziewczynki, aby opuściły altanę. Gdy zalęknione, z tęsknem spojrzeniem ku podwieczorkowi, zniknęły za progiem, zwróciła się ku gościowi, bledsza tylko nieco, lecz równie jak przedtem spokojna.

— Pan pułkownik miał zapewne interes do mego męża?

— Ależ tak, do stu piorunów! Miałem i mam, bo dłużej kpić ze siebie nie pozwolę!

Przeciągle a bardzo smutne spojrzenie całą było odpowiedzią.

— Cóż pani tak patrzy na mnie?

— Bo myślę, jakich dziwnych zmian czas dokonuje. Ja — przywykłam do pokory, a dawny, wykwintny pan Andrzej Dowburt, nauczył się — kląć wobec kobiet.

Starzec zawstydził się. Łezka, błyszcząca w oku Szczęsnej, dokonała reszty.

— Przepraszam, — wyszeptał.

— Czy mogę teraz wiedzieć, jaki interes przywiódł tu pana?

— Interes, który i dla mnie i dla państwa kwestją życia się staje, —wybuchnął znów porywczo, lecz w tej chwili ręką szorstką szarpnął za wąs siwy i, przypomniawszy sobie w ten sposób konieczność panowania nad sobą, mówił już spokojniej:

— Pani prezesowa wie zapewne, iż na hipotece Zaliwiec znaczną mam sumę. Jestto jedyny majątek i cała scheda synowca mego Zygmunta. Gdy przed rokiem Zaliwce wystawione były na licytację —

— Zaliwce na licytację?

— Pani prezesowa nie wiedziała o tem? To zbrodnia kryć przed żoną takie rzeczy...

— Mój mąż nie zwykł zbrodni popełniać; do milczenia zaś musiał mieć ważne powody.

— Chęć ukrycia chyba własnej lekkomyślności.

— Raczy pan zakomunikować mi dalsze szczegóły sprawy pieniężnej.

— I owszem. Ody więc Zaliwce wystawione były na licytację, ratując schedę Zygmunta, pożyczyłem ponownie większą sumę panu prezesowi. Część jej znaczna oparta jest tylko na wekslu i słowie honoru, iż w przeciągu roku zwróconą mi zóstanie. Rok ten upłynął...

— Ojciec mój nie mógł dać słowa honoru, — przerwała Szczęsna, powstając gwałtownie.

— Dał i źle zrobił, bo w interesach pieniężnych nie należy go używać. Otóż ja te pieniądze mieć muszę! Są one owocem gorzkiej pracy całego życia, odkupem szeregu ofiar i poświęceń, są — ale, — machnął ręką — pocóżbym to mówił...

— Są ceną Koniecpola, — podszepnęła Szczęsna. Żachnął się i spojrzał badawczo na stojące przed nim dziewczę.

— Skąd pani wiesz o tem?

— Wiem, — odparła z iskrą zapału w oku, — są podwaliną do odzyskania rodzinnego gniazda Dowburt-Konieckich i podstawą przyszłości pana Zygmunta, są sztandarem, dla którego pracowałeś pan całe życie. Wiem i czczę cię za to.

Starzec szarpał coraz silniej wąs siwy, śledząc bacznem okiem zarumienione jej rysy.

— Aaa! — wybiegło tylko na jego usta.

To aa! oprzytomniło ją i zmieszało, purpurą śliczne pokrywając rysy. Pułkownik patrzył wciąż na nią badawczo, pod krzaczystemi zaś ściągniętemi jego brwiami, gniew i rozrzewnienie zdawały się walczyć naprzemian. Przypomniał sobie ową scenę w lesie, przypomniał Zygmunta klęczącego u stóp jej.

— Aaa! — powtórzył raz jeszcze, zakuwając się w pancerz chłodu. — Skoro paniom znane są pobudki, to zechcecie uwzględnić pewno, że dla mnie więcej tu niż o pieniądze chodzi. Z tego powodu, zmuszony byłem sprawę na drogę sądową oddać. W celu zabezpieczenia należności mej, a raczej kapitału sieroty, jaki złożyłem do depozytu p. Zaliwskigo, służy mi, wkutek polecenia sądu, prawo położenia natychmiastowych aresztów. Dowburtowie jednak nie szykanowali i nie rujnowali nigdy nikogo. Przybyłem uprzedzić więc, że jeżeli pan prezes w ciągu dni dziesięciu ułoży się ze mną i część sumy wypłaci, akcję sądową cofnę. Inaczej, zrzucam z siebie odpowiedzialność. Raczą panie uprzedzić o tem pana Zaliwskiego. Skończyłem.

Skłonił się i, odwróciwszy, ku drzwiom skierował. Tu oczy jego padły ponownie na ów podwieczorek, na chleb i mleko, na stojący na krześle koszyczek z reperowaną bielizną. Rozgniewało go to; miał ochotę splunąć ze złości. Uszedłszy parę kroków, przystanął i obejrzał się. Pani Zaliwska stała, z twarzą w dłoniach ukrytą; Szczęsna przeprowadzała jego postać wejrzeniem smutnem, wyrzutu pełnem. Starzec

poruszył się niecierpliwie. »Są ceną Koniecpola — powtórzył jej słowa. « — »Podwaliną do odzyskania rodzinnego gniazda Dowburt-Konieckich!« Jak ona to powiedziała! Oho, ale nic z tego, mościa panno!

* * *

VI.

Nic z tego, mościa panno, — powtórzył jeszcze pułkownik, wdrapawszy się na węgierski swój wózek, którego siedzenie, z prostej słomy zrobione, pokryte było derką kraciastą. — Nic z tego!...

I głowa jego siwa poruszyła się nerwowo, jak gdyby tym ruchem przeczącym stanowczy kres myśli jakiejś położyć.

Zapytany co go gniewało, do czego chciał niedopuścić, nie umiałby odpowiedzieć narazie. Nie był to bowiem ani fakt, ani żaden obraz uchwytny, przeciwko któremu bronićby się można, lecz tylko pewne niejasne pojęcie niebezpieczeństwa, grożącego zamysłom jego i projektom. Czuł, iż w przeciwdziałaniu woli jego staje jakiś wpływ niewidzialny, ująć się niedający, lecz niemniej silny. Starzec, echami romantyzmu wychowany, a znający serce ludzkie nawskroś, wiedział, że taki cień idealny dość jest jednak mocnym, by ogarnąwszy serce ludzkie, zniweczyć najlepiej obmyślone projekty, obalić najdokładniej obliczone rusztowania i gmach, który zapomocą ich dźwigniętym miał zostać.

Zły był przytem na siebie, znajdował bowiem, iż myśl ta nie dosyć go gniewała. Zdawało mu się, że w duszy jego obrały sobie siedlisko dwie odrębne istoty i, że jedna z nich, zamiast się zapienić z pasji, wobec przypuszczenia, które jak błyskawica myśl mu przebiegło, została przeciwnie, błyskawicą rozrzewniona prawie. I, temu drugiemu właśnie, temu intruzowi, którego zahartowana natura pułkownika nie znała dotąd, stała wciąż na oczach postać dziewczęcia, łuną wzruszenia opromieniona, a mówiąca z zapałem!

— Są ceną Koniecpola! Są podwaliną do odzyskania rodzinnego gniazda Dowburt-Konieckich; sztandarem, dla którego pracowałeś pan cale życie. Wiem i czczę cię za to!...

Starzec, posłyszawszy wyrazy raz jeszcze w uszach, zżymnął się ze złości.

Cóż, do pioruna, — zaklął porywczo, — wyszedłem na starą swatkę chyba, skoro prócz zręcznej rachuby mogę w słowach podobnych widzieć cośkolwiek więcej. Póki ja żyję, nic z tego nie będzie!

Okłamywał sam siebie, bo w gruncie duszy w rachubę nie wierzył. Pojmował wzamian, iż staje wobec rzeczy nieprzewidzianej i nie istniejącej jeszcze lecz której iskra, raz buchnąwszy płomieniem, może wszystkie plany jego pokrzyżować.

Stłumić ją w zarodku, oto było najpilniejsze w tej chwili zadanie.

Podskakiwanie wózka koiło stopniowo gniew Dowburta.

— Stary jestem i niby doświadczony, a nie wziąłem w rachubę rzeczy tak naturalnej, młodości właściwej. Odsunąłem się zbytnio od ludzi, co i chłopaka pozbawia towarzystwa. Trzeba zadać sobie trochę przymusu, przedstawić go sąsiadom i pchnąć w inne kółka. Chciałem to uczynić z Koniecpola dopiero, by zająć odrazu właściwe stanowisko.

Sądziłem, że praca i zadanie życia na pierwszym powinny stać planie. Skoro stało się inaczej, a Zygmunt niepotrzebnie tę jedną właśnie zrobił znajomość, moim obowiązkiem jest, rozejrzawszy się w położeniu, zmienić w porę taktykę. Zresztą, może to i lepiej; niechaj młokos, póki nie ma zagonu własnego do strzeżenia, jedna sobie przyjaciół i bawi się trochę. To go najprędzej od sentymentalizmu uchroni.

— Upadam do nóżek pana pułkownika dobrodzieja! — huknął w tej chwili głos tubalny.

Dowburt, wyrwany z zadumy, wzdrygnął się mimowoli.

U bryczki prawie, dając znak chłopcu powożącemu, by konie wstrzymał, stał p. Dzięgielski, »rządca«, vulgo ekonom Zaliwiec, w mocno nieświeżym a szerokim kostjumie z starego płótna i takiejże czapce wyścigówce, która nad potężnem, ogorzałem jego. obliczem, śmiesznie małą się zdawała. Ta arystokratyczna wyścigówka była niezawodnym znakiem, że upały nie zaczęły się jeszcze; w razie bowiem gorąca, »wielkorządca« Zaliwiec zamieniał ją na kapelusz domowej roboty, o szerokich słomianych skrzydłach.

— Upadam do nóżek. Może też pan pułkownik dobrodziej podwiózłby mię trochę do lasu, bo wybrałem się piechotą, ale człowiek zharowany, pandzieju, jak nie przymierzając pies gończy, to mu ciężko iść.

— A gdzież to koń p. Dzięgielskiego?

— Szelma kobyła odparzyła się z przeproszeniem, czort wie kiedy, i parę dni stać musi, choć robota aż strach pilna.

Pułkownik wiedział już, że Dzięgielski kłamie w tej chwili. Jadąc bowiem do Zaliwiec widział go zdaleka uwijającego się na własnej kasztancę po polach. Ponieważ jednak »sprytną tę bestję«, jak ekonoma swego nazywał prezes, znał oddawna i w interesach gospodarczych nieraz u siebie przyjmował, i teraz więc, domyślając się jakiejś sprawy poufnej, posunął się na siedzeniu, by zrobić miejsce przybyszowi.

— Jakżeż tam gospodarstwo? — zapytał, gdy ruszyli.

— Ha, niezgorzej. Przy takiej z mej strony pracy, źle iść nie może. Buraki, panie, jak las, pszenica, jak Boga mego kocham, jeno że się kładzie. Pyszności; cal więcej, a mogłaby wylegnąć. U mnie tak zawsze; wszystko w miarę, choć panie-dzieju, na wystawę śilj.

— Powinszować.

— Ba, kiedy moja praca uczciwa na marne idzie. Dziedzica nigdy niema w domu; ot i teraz pan pułkownik nie zastał pewno...

— Nie zastałem.

— A co, tak zawsze; a tu sianokosy za pasem. Pan pewno według tego lasu i swojej sumy?

Dowburt spojrzał bystro.

— A pan Dzięgielski skąd wie o tem?

Phi... Jak boga mego kocham, pan-dzieju, wróble na dachach śpiewają. Ja właśnie panie tego, wybierałem się do Dowburtówki, po radę, by dowiedzieć się, co tam pan pułkownik postanowił, bo to ręka rękę, tego, — spiera a noga nogę myje. To jest, z przeproszeniem, chciałem powiedzieć, pandzieju, że ręka rękę myje...

— Co to ma znaczyć? — rzucił się starzec marszcząc brwi krzaczyste. — Wytłumacz się pan, nie rozumiem.

— Widzi pan dobrodziej, gospodarować umiem, ale na sprawach pieniężnych się nie znam. Tu panie tego, mój krewny jeden, miał kapitalik, krwawą pracą uzbierany i prosił mię o ulokowanie, już parę lat temu, więc myślę sobie: Zaliwce. jak Boga mego kocham, złote jabłko, prezesa wszyscy na rękach noszą, pan Dowburt nawet pieniądze małoletnich mu daje. dam j ja. Umieściło się tedy na hipotyce, zaraz po pańskiej sumie, procentu przytem nie odbierałem, tylko sobie narastał i zebrało się, panie tego, z wekselkami, do dziesięciu tysiączków. Teraz krewny mój nalega.

— To symulacja, panie Dzięgielski!

— Symulacja? Nawet nie wiem, co taki wyraz znaczy, — mówiła »sprytna bestja», mrużąc znacząco oko, — Ot, paniedzieju, poprostu pieniądze, które odebrać trzeba. Ja tam nie chciałbym ręki do zguby państwa Zaliwskich przykładać, ale mój krewny grozi, że kiedy wszyscy szarpią, to on nie myśli z ochłapami zostać, tylko będzie strat poszukiwał później na moim chudym dobytku.

Dowburt słuchał coraz uważniej.

— Mój panie, poco te komedje i to przedemną? Pieniądze są twoje, a że w Zaliwcach gospodarujesz, możesz je więc najłatwiej odebrać.

— Moje nie moje, bo przecież są na to dokumenty, ale że to wujaszka mojej żony, więc przed taką jak pułkownik dobrodziej godną osobą, nie będę krył. że zczasem mogą spaść na nas. O siebiebym tam nie dbał, ale, pandzieju, nie ma co taić, ma się dziecko, więc o jego przyszłość dbać trzeba. Pan pułkownik nie zna mojej Weronisi? Jak Boga mego kocham, królewski kąsek, pyszna dziewczyna. Myślę sobie, kiedy reszta wymarła, a ta niby pączek, to już tę jednę Pan Jezus widać umiłował, więc trzeba tu myśleć o niej... I myślało się, w domu za tyloletnie harowanie uzbierało się trochę; po wujaszku też skapnie kawał grosza, na Zaliwcach umieszczonego; dziewczyna tedy będzie mieć miano lepsze od niejednej pałacowej panny, a że wychowana na paniątko, edukowana i szlachcianka, więc tego, noga nogę myje, nie ma co taić.

To »niema co taić«, było przysłowiem, którego »harapnik« jak go zaliwska służba nazywała, używał z upodobaniem w ważnych a drażliwych przemówieniach,

— O cóż ci zatem chodzi, panie Dzięgielski?

— O radę pana pułkownika dobrodzieja. Weronisia, to pandzieju, cała moja ambicja, całe życie. Gdy na nią patrzę, to mię aż, z przeproszeniem, ot tu, w dołku kręci, a łzy nieraz, jak Boga mego kocham, aż kap, kap, z oczu płyną.

I rozrzewniony, kułakiem opalonym, zgrubiałym, włosami pokrytym otarł suche powieki.

— Do czego ten komedjant zmierza? zastanawiał się Dowburt tymczasem.

— Ot, tak, łzy kap, kap, i w dołku kręci. Bo to, pandzieju, dziewczyna jak łania, krew z mlekiem; a rozum... ho, ho! Wychowałem to na żonę obywatelską i przysiągłem, że jak Boga mego kocham, będzie sobie na własnej wsi panować. Więc tedy chociaż pana prezesa Zaliwskiego cenię jak mego ojca, jak dobrodzieja, to jednak pandzieju, z krwawicy mojej grosza podarować nie mogę, bo to dla Weronisi. A tu, coraz hałas, coraz pozew, aż mówią wreszcie, że p. Dowburt leż subhastuje, licytuje i ostatecznie Zaliwce tradować będzie.

Starzec szarpnął się niecierpliwie.

— Myślę też sobie, nie ma co taić, ręka rękę, tego, z przeproszeniem —

— Wykrztuś że acan raz, do pioruna, czego chcesz!

— A no, niechże się pułkownik dobrodziej nie gniewa; myślałem, jak Boga mego kocham, że pan pułkownik ma dużą sumę, to jest niby p. Zygmunt ma dużą sumę, moja Weronisia ma też dużą sumę... Zaliwce, jak Boga mego kocham, nie ma co taić, złote jabłko, szkoda, — tego, — z przeproszeniem, z garści wypuszczać, więc możebyśmy, panie pułkowniku, razem, tak, nie ma co taić, ręka rękę, tego —

— Czyś acan oszalał? — huknął z pasją Dowburt. — Będziesz mi tu jakieś konszachty brudne proponował?

Oblicze pod płócienną wyścigówką ukryte rozpromieniło się wyrazem przymilenia.

— Ja wiedziałem, pandzieju, — mówił słodko — że pan pułkownik dobrodziej na razie z góry na mnie wsiądzie. Ale przecież, pandzieju, po namyśle, przyzna mi pan chyba rację. Zaliwce piękny kawał ziemi, skoro więc prezes ma i tak wylecieć, — nie życzę mu tego, jak Boga przy skonaniu pragnę — możebyśmy tedy, zączywszy nasze sumy, tego, ręka rękę, z przeproszeniem —

Twarda dłoń starca spadła w tej chwili na zgięty kark »harapnika. «

— Ręka, tego, z przeproszeniem, — podrzeźniał z tłumioną wściekłością, — za kołnierz chwyta i takiego szubrawca, który wypasłszy się krwią swego pana, chce go później gniazda pozbawić, w błoto wyrzuca.

I, ująwszy znienacka żylastą swą pięścią za płócienny kitel »sprytnej bestji«, kark mu aż przygiął, poczem go z impetem z płytkiego wózka wysadził.

Woźnica awanturą tą zaskoczony, wstrzymał konie. Pan Dzięgielski, »nie ma co taić«, nie w błocie wprawdzie, lecz w piasku, jak kłębek się potoczył; wstając jednak z właściwością kociej natury bez szwanku na nogi, otrzepnął się tylko i mówił, słodko uśmiechnięty:

— W interesie, pandzieju, nie ma obrazy. Gdy pan pułkownik ochłonie, a przyzna mi, tego, z przeproszeniem, rację, to będę gotów do usług.

Pięść pułkownika opadła na plecy powożącego chłopaka.

— Ruszaj! — rozkazał gniewnie.

Porywczy z natury i niezdolny rozumować w chwili pierwszego uniesienia, Dowburt, idąc za mimowolnym popędem, za wstrętem wrodzonym do wszelkiego rodzaju brudów, wyrzucił na razie Dzięgielskiego z bryczki. Po chwili zastanowienia wszakże żałował już porywczego tego czynu. Trzeba mu było wysłuchać propozycji, dowiedzieć się, jak duże są jego pretensje i jakiemi drogami iść myśli do celu, by następnie uprzedzić prezesa i czujność jego obudzić. Musiała tu istnieć cała intryga, dążąca do wysadzenia : go z Zaliwiec; bo że o majątek ów chodziło, to było jasnem, jak na dłoni. Dzięgielski chciał wciągnąć w zmowę Dowburta poto tylko, by machinacje swoje okryć znanem i uczciwem jego imieniem.

— O, źle, — rozumował pułkownik, ochłonąwszy z gniewu. — Po raz drugi spostrzegam dzisiaj, iż zbłądziłem, odsuwając się zbytnio od ludzi. Poświęciłem życie całe zbieraniu grosza, bo miał on odkupić groby moje i bogi moje, bo chciałem zapewnić nim przyszłość, nie sobie już, lecz Zygmuntowi, bo pragnąłem, by Konieccy stanęli znów na placówce, na wyłomie i spróbowali odzyskać dawne wpływy, tchnąć dawnego ducha w formy strupieszałe. Szedłem przez życie, z oczyma w jeden cel utkwionemi, a tymczasem ludzie mylnie mnie snać sądzili. Musieli mniemać, że zaślepia mnie miłość do grosza, do mamony, którą w gruncie pogardzam; musieli sądzić, że nie idei, lecz rublowi zaprzedałem się w niewolę, skoro laki szubrawiec ośmiela się zwrócić do mnie z równie łajdacką propozycją.

Siwe, rozumne jego oczy patrzyły ponuro z pod brwi krzaczystych.

— Dla mnie zapóźno zbliżać się do ludzi, — rozumował, — ale trzeba przedstawić im Zygmunta i przestrzec pośrednio prezesa. Od swego odstąpić nie mogę; poza tem jednak dla uratowania go wszystko uczyniłbym chętnie.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

gt;CZĘŚĆ II

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej